19 - Шабан, 1440 жыл.
     24 - Сәуір, 2019 жыл.   


  Негізгі бөлім / Иман және Ислам / "Қиямет және Ахирет" кітабы / УАҺҺАБИ СЕНІМДЕРІ ЖӘНЕ ӘҺЛИ СҮННЕТ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ОЛАРҒА БЕРГЕН ЖАУАПТАРЫ (21)

УАҺҺАБИ СЕНІМДЕРІ ЖӘНЕ ӘҺЛИ СҮННЕТ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ОЛАРҒА БЕРГЕН ЖАУАПТАРЫ (21)

21) «Фәтх-ул-мәжид» кітабының үш жүз сексен бесінші бетінде: «Дін имамдарының ижтиһад етуіне болады. Шығарған үкімдерін олар дәлелдерімен жазады. Кімде-кім алдынан шыққан дәлелді, яғни аят пен хадисті ұстанбай, имамының үкімін ұстанса, ол адам адасушы болады. Имам Малик, Ахмед және Шафии де осылай айтты» делінген.

Әһли сүннеттің осы үш үлкен имамы және тіпті Имам Ағзам Әбу Ханифа (рахметуллаһи алейһим) мұны мүжтәһид болған үлкен ғалымдарға айтты. Мүжтәһид бір аяти карима және хадис шәриф көргенде, осы дәлелді ұстанады. Ешқандай мүжтәһидтің және өзінің ижтиһадтарын ұстана алмайды. Өйткені, аят немесе хадис айқын көрсеткен бір іске ижтиһад жасау жаиз (рұқсат) емес.

«Бәриқа» кітабының үш жүз жетпіс алтыншы бетінде жазылған: «Біз мүжтәһид емеспіз. Бізге «Муқаллид» делінеді. Біз сияқты муқаллидтерге дәлел, құжат – фиқһ ғалымдарының, яғни мүжтәһидтердің сөздері. Біз білетін аяти карималар және хадис шәрифтер олардың сөздеріне сәйкес келмейтіндей болып көрінсе, оларға емес, ғалымдардың сөзін ұстануымыз керек. Ғалымдар оларды көрмеген немесе көрсе де түсіне алмаған деп айтуға болмайды.» Автор Ахмед ибн Тәймияны және шәкірті Ибн Қайим Жәузияні мүжтәһид деп біледі. Аяти карималардан және хадис шәрифтерден олардың түсінгенін ұстанып, дін имамдарымыздың ижтиһадтарын ұнатпайды.

Алайда, жоғарыда өзі де айтқанындай, дін имамдарымыз ижтиһад еткен үкімдерді шығарған кезде сүйенген аяти карималары мен хадис шәрифтерімен бірге жазған. Кітаптың авторы дін имамдарына жүгінген Әһли сүннетті Аллаһу та'аланың кітабын тастап, поптарға, монахтарға ерген христиандарға және яһудилерге ұқсатуда. Мұсылмандарды мүшрик деуге дейін барған. Ал өзі мүжтәһид болмаған надандарға, Әһли сүннет ғалымдарының ұлылығын түсіне алмағандарға ергендіктен, өзінің адасып жүргенін түсіне алмауда. Егер түсіне алғанда, қандай жақсы болар еді. Ибн Абидин тазалануды түсіндіре бастағанда былай деген: «Мүжтәһидтердің дәлелдерін, құжаттарын муқаллидтердің зерттеуі, түсінуі қажет емес.» Уаһһаби автор бұған да сенбейді. Муаз хадисін жазуда. Алайда, бұл хадис шәриф оның қате сенімдерін жоққа шығаруда. Ана тілі болғаны үшін араб тілін жақсы білгендіктен, әр сөзін дәлелдеу үшін көптеген аяти карима мен хадис шәриф жазуда. Ақылы жетпегендіктен, қисыны мен пайымдамасы болмағандықтан, дәлел ретінде жазған аяти карималары мен хадис шәрифтерінің өз ұстанымдарын қате, теріс екенін айқындап жатқанын түсіне алмауда. Имам Ағзам Әбу Ханифаның (рахимә-һуллаһу та'ала) шәкіртіне «Аятты, хадисті алыңдар! Менің сөзімді тастаңдар» дегенін жазуда.

Мүжтәһидтерге қарата айтылған осы сөздердің біз сияқты және Ибн Тәймия, Ибн Қайим, Мухаммед Абдух, Сәйид Құтб және Мәудуди сияқты муқаллидтерге де қатысты екенін ойлауда. Олардың бір мазһаб имамының кітаптарын оқып үйренуі және мазһаб имамын ұстанып, бақытқа қауышуға тырысуы қажет.

[Ибн Тәймия 728 [м.1328] жылы Шамда өлді.]

[Абдух 1323 [м.1905] жылы Мысырда өлді.]

[Сәйид Құтб 1386 [м.1966] жылы Мысырда өлтірілді.]

Үш жүз тоқсан үшінші бетінде: «Мұнафиқтарды Аллаһу та'алаға және Расулына шақырсаңдар, олар теріс бұрылып, келмейді» деген аяти кариманы жазып, Әһли сүннетті осы мұнафиқтарға ұқсатуда. «Әһли сүннетке аят, хадис көрсетілгенде, бұлардан теріс бұрылып, мазһаб имамдарына жүгінуде табан тірейді, сөйтіп мүшрик болады» дейді.

Бұл жерде де Әһли сүннет болған мұсылмандарға жала жабылуда. Аяти карималардан және хадис шәрифтерден шығарған қате, бұзылған мағыналарға сенбегеніміз үшін бізге дұрыс жолдан адасты дейді. Біз оларға жауап ретінде айтамыз, біз бұл аяти карималардан теріс бұрылып жатқан жоқпыз. Бұл аяти карималарға емес, сендердің оларға берген қате мағыналарыңа жүгінбейміз. Бұл аяти карималар мен хадис шәрифтердің мағыналары сендердің түсінгендеріңдей емес. Олардың дұрыс мағыналарын пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сахабаларына (радиаллаһу та'ала анһум) түсіндірді. Ал «Әһли сүннет» ғалымдары (рахимә-һумуллаһу та'ала) сахабалардан сұрап үйренді. Түсінгендерін кітаптарына жазды. Ашық түрде көрсетілгендерін ашық түрде жазды. Жабық түрде көрсетілгендерін ижтиһад етіп, өздері түсінгеніндей айқындады. Біз осы үлкен ғалымдардың түсініп жазғандарына жүгінеміз. Мазһабсыздардың қате түсінгендеріне сеніп, алдануды қаламаймыз. Кітап пен сүннеттен айрылған біздер емес, сенсің дейміз.

«Усул-ул-әрбәа фи-тәрдид-ил-уаһһабия» кітабының төртінші бөлімінде парсы тілінде жазылғанындай, Ислам дінінің үкімдерін біз сауатсыздарға үлкен ғалымдар және жетілген салихтар үйретті. Олар «Мухаддистер» және «Мүжтәһидтер» (рахимә-һумуллаһу та'ала). Хадис ғалымдары хадис шәрифтерді зерттеген. Дұрыс болғандарын ажыратқан. Ал мүжтәһидтер аяти карималардан және хадис шәрифтерден үкімдер шығарған. Біз ғибадаттарымызды және бүкіл амалдарымызды осы үкімдерді ұстанып орындаймыз. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) заманынан өте алыс болғанымыз үшін, әрі насстардың насиһ және мәнсуһ болғандарын, мухкәм (мағынасы ашық) және муәууәл (мағынасы ашық аңғарылмайтын) болғандарын, бір-біріне сәйкес келмейтіндей болып көрінгендерінің негізінде сәйкес екенін түсіне алмағанымыз үшін бір мүжтәһидке еруіміз керек. Өйткені мүжтәһид Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) заманына жақын болғандықтан және үлкен ғалым, тақуа және үкім шығаруда ұста болғандықтан, әрі хадис шәрифтердің мағыналарын жақсы түсінгендіктен, оның түсінгеніне бағынудан басқа шарамыз жоқ.

Осындай болмаған адамның насстардан, яғни Кітаптан және сүннеттен үкім шығаруының рұқсат еместігін мазһабсыздар үлкен ғалым деп санайтын Ибн Қайим Жәузия «И’лам-ул-мүлки’ин» кітабында жазған. «Кифая» кітабында жазылған: «Мүжтәһид болмаған адам бір хадис шәриф естігенде одан өз түсінгеніне қарап амал етуіне болмайды. Бәлкім, оның түсінгенінен басқаша мағына берілуі керек болады. Немесе мәнсуһ болуы мүмкін. Ал мүжтәһидтің фәтуасы ондай күмәнді емес.» «Тахрир» шәрһі болған «Тақрир» кітабында да осылай жазылған. Мұнда «Мәнсуһ болуы мүмкін» дегеннен кейін «Фиқһ ғалымдарының көрсеткенін ұстануы керек» деп жазылған. Сәйид Сәмһуди (рахимәһуллаһ) «Иқд-и фәрид» кітабында жазғанындай, Ханафи ғалымдарының үлкендерінен Ибнул Хумам Имам Әбу Бәкір Разидің «Ауамның (қарапайым халықтың) Асхаби кирамды тікелей тақлид етуіне жол бермей, олардан кейін келген ғалымдардың оңай түсінілетін, тарауларға бөлінген және түсіндірмесі жасалған сөздерін ұстану керектігін үлкен ғалымдар бір ауыздан айтқан» дегенін хабар берген. 1119 [м.1707] жылы қайтыс болған Мухибуллаһ Бихари Хиндидің (рахимә-һуллаһу та'ала) «Мусәлләм-ус-субут» кітабында және мұның «Фәуатиһ-ур-рахәмут» шәрһінде «Ауамның сахабаларды тікелей тақлид етуіне жол бермей, олардың Ислам дінін түсіндірген, сөздері оңай түсінілетін, тарауларға бөлген ғалымдарға еруі керектігін үлкен ғалымдар бір ауыздан айтқан. Тақиуддин Осман ибнус-Салах Шәһри зури (рахимә-һуллаһу та'ала) 577 [м.1181] – 643 [м.1243] төрт имамнан басқасын ұстанудың жаиз еместігін осыдан шығарған» деген. «Шәрһи минхаж-ул-усул» кітабында жазылған: «Имам-ул-Харамәйн «Бурхан» кітабында ауам сахабалардың мазһабтарын ұстанбай, дін имамдарының, яғни төрт мазһаб имамының мазһабтарын ұстануы керек деген.» [Имам-ул-Харамәйн Абдулмәлик Нишапури Шафии 478 [м.1085] жылы қайтыс болды.]

Ислам ғалымдарының жоғарыда жазған ижмаларына бағынбайтындардың адасушы екендігі аңғарылады. Өйткені, Асхаби кирам (радиаллаһу та'ала анһум әжмаин) жиһадпен, Ислам дінін жаюмен айналысқандықтан, тәфсир және хадис кітаптарын жазуға уақыт таба алмады. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) нұры Олардың мүбәрәк жүректеріне әсер еткені соншалық, кітаптан оқып үйренуге қажеттіліктері болмады. Әрқайсысы осы нұрдың күшімен дұрыс жолды табатын еді. Ғасырлардың ең жақсысы [болған бірінші ғасыр] біткенде көзқарастарда, білімдерде айрылу пайда болды. Асхаби кирамнан және табииннен нақыл етілген хабарлар бір-біріне қайшы бола бастады. Хақ жолды іздеушілер абдырап қалды. Аллаһу та'ала мейірім танытып, бұл үмбет арасынан төрт салих, тақуа ғалымды таңдады. Насстардан үкім шығару үстемдігін оларға нәсіп етті. Оларды ұстану арқылы барша мұсылмандардың хидаятқа қауышуын тіледі. Оларды ұстану керектігін «Ниса» сүресінің елу сегізінші аятында әмір етті. Бұл аяти каримада: «Ей, иман келтіргендер! Аллаһу та'алаға бағыныңдар және Расулға бағыныңдар және Улул әмірлеріңе бағыныңдар!» деді. Бұл жердегі Улул әмір – ижтиһад дәрежесіне көтерілген ғалымдар деген сөз. Ол ғалымдар болса – баршаға мәлім төрт үлкен имам. Яғни мәшһүр болған төрт мазһабтың имамдары. Бұл аяти каримадағы Улул әмір деп аталған үстем тұлғалардың мүжтәһидтер екендін «Ниса» сүресінің сексен екінші аяты айқын хабарлауда. Бұл аяти каримада: «Улул әмір – насстардан үкімдер шығара алатын ғалымдар» делінген. Кейбір ғалымдар «Улул әмір – қазылар, әкімдер деген сөз» деді. Егер бұл тұжырым насстардан үкімдер шығара алатын қазылар деген мағынада болса, онда дұрыс. Олар ғалым болғаны үшін Улул әмір саналады. Бірақ қазы болғаны үшін емес! Төрт халифа және Омар бин Абдулазиз (радиаллаһу та'ала анһум әжмаин) осындай еді. Сауатсыз, күнәхар немесе кәпір болған басшылар ондай емес. Өйткені, хадис шәрифте «Ешбір адамның күнәға себеп болатын сөзіне бағынуға болмайды!» делінген. [Бірақ, заңға қарсы шығу, үкіметке бас көтеру ешқашан рұқсат емес. Мұсылмандар әр уақытта үкіметке қолдау көрсетуі керек. Үкімет әлсірейтін болса, фитна, бүлік шығады. Ал бұлар ең нашар үкіметтен де жаман.] «Лұқман» сүресінің он бесінші аятында: «Білмейтін бір нәрсеңді сенің маған серік қылуыңа тырысатын болса, олардың бұл әмірлеріне бағынба!» делінген. Хадис шәриф Улул әмірдің не екенін анық көрсетіп тұр. Абдуллаһ Дарими хабарларған хадис шәрифте: «Улул әмір – фиқһ ғалымдары» делінген. Имам Суюти «Итқан» атты тәфсирінде Ибн Аббастың (радиаллаһу та'ала анһума) «Улул әмір – фиқһ және дін ғалымдары» дегенін жазуда. «Тәфсири кәбир»-дің үшінші томы, үш жүз жетпіс бесінші бетінде, Имам Нәуәуидің (рахметуллаһи алейһ) «Мүслим шәрһі» екінші томы, жүз жиырма төртінші бетінде және «Мәалим», «Нишапури» тәфсирлерінде де жазулы. Аяти карималардың және хадис, тәфсир ғалымдарының осы айқын хабарлары мүжтәһидтерге бағыну керектігін көрсетуімен қатар, мазһабсыздардың «Аллаһтан және пайғамбардан өзгесіне бағыну ширк және бидғат» сөздерінің қате және сандырақ екенін де көрсетіп тұр. Бұл тақырыпта көптеген хадис шәриф пен хабарлар бар. Олардан:

I. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Муаз бин Жәбәлді (радиаллаһу та'ала анһ) Йеменге әкім қылып жіберген кезде «Ол жерді қалай басқарасың?» деп сұрады. Ол «Аллаһтың кітабымен» деп жауатады, сонда «Аллаһтың кітабынан таба алмасаң?» деп сұрады. «Аллаһтың Расулының (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сүннетімен» деп жауаптап еді, «Расулуллаһтың сүннетінен де таба алмасаң ше?» деп сұрады. Бұл сұраққа «Ижтиһад етіп, өз түсінгеніме қарап» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мүбәрәк қолын Муаздың кеудесіне қойып «Әлхамдулиллаһ! Аллаһу та'ала Расулының расулын (елшісінің елшісін) Расулуллаһтың разылығына лайықты етті» деді. Бұл хадис шәриф Тирмизиде, Әбу Даудта және Даримиде жазулы. Улул әмірдің мүжтәһид деген сөз екенін және оған бағынған кісіден Расулуллаһтың разы екендігін осы хадис шәриф анық көрсетіп тұр.

II. Әбу Дауд және Ибн Мажа хабарлаған хадис шәрифте: «Білім үшеу: Аяти мухкәмә, Сүннәти қаимә және Фаридати адилә» делінген. «Әшиат-ул-ләмәат» атты «Мишқат» шәрһі бұл хадис шәрифті парсы тілінде түсіндіргенде «Фарида-и адилә – Кітап пен сүннетке сай білім. Бұл ижмаға және қиясқа ишара. Өйткені ижма мен қияс Кітап пен сүннеттен шығарылуда. Сондықтан, ижма мен қияс кітап пен сүннетке тепе-тең қаралып, Фарида-и адилә деп аталды. Осылайша екеуімен амал етудің уәжіп екендігі ескерілді. Хадис шәрифтің мағынасы «Діннің қайнар көзі төртеу: Кітап, Сүннет, Ижма және Қияс» болды» делінген.

III. Омар ибнул Хаттаб (радиаллаһу анһ) Шурәйһті қазы ретінде жіберерде «Аллаһтың кітабында анық көрсетілгенге қара. Мұны өзгеден сұрама! Мұнда таба алмасаң, Мұхаммед алейһиссаламның сүннетіне жүгін! Ол жақтан да таба алмасаң, ижтиһад ет және түсінгенің бойынша жауап бер!» деді.

IV. Хазреті Әбу Бәкірге (радиаллаһу анһ) шағымданушы келгенде Аллаһу та'аланың кітабына қарайтын, тапқаны бойынша үкім беретін еді. Бұл жерден таба алмаса, Расулуллаһтан (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) естігеніне қарай жауап беретін. Естімеген болса, Асхаби кирамнан (радиаллаһу та'ала анһум әжмаин) сұрап, олардың ижмасымен үкім шығаратын еді.

V. Абдуллаһ ибн Аббастан (радиаллаһу анһума) бір нәрсе сұралғанда жауабын Құран кәрімнен тауып жауап беретін еді. Құран кәрімнен таба алмаса, Расулуллаһтан естігенін айтатын. Естімеген де болса, Әбу Бәкір мен Омардан (радиаллаһу анһум) сұрайтын. Жауап ала алмаса, өз көзқарасымен үкім шығаратын еді.

[Мұхаммед ибн Қайим 751 [м.1350] жылы қайтыс болды.]

[Ибнулхумам Мұхаммед 861 [м.1456] жылы қайтыс болды.]

[Яхия Нәуәуи 676 [м.1277] жылы Шамда қайтыс болды.]

[Сүлейман Әбу Дауд Сижстани 275 [м.888] жылы Басрада қайтыс болды.]

Енді мүжтәһид ғалымдардан сұрау – төрт мазһаб имамдарынан сұрау деген cөз екенін түсіндірейік! Төрт имамды ұстанудың бірінші дәлелі: Асхаби кирам ғасырынан және одан кейінгі ғасырдан осы уақытқа дейін барлық мұсылмандар осы төрт имамды ұстанған. Оларға бағыну керектігіне ижма (ғалымдардың сөзбірлігі) пайда болған. «Үмбетім адасушылық болған нәрседе ижма жасамайды (бірікпейді)!» және «Аллаһу та'аланың разылығы ижмада. Жамағаттан айрылған адам тозаққа кіреді» деген хадис шәрифтер осы ижманың сахих екендігін анық көрсетіп тұр.

Төрт имамды (рахимә-һумуллаһу та'ала) ұстанудың уәжіп екендігін көрсететін екінші дәлел: «Исра» сүресінің жетпіс бірінші аяты. Бұл аяти каримада «Ол күні әр топты имамдарымен шақырамыз!» делінген. Қазы Бәйдауи (рахимә-һуллаһу та'ала) бұл аяти кариманың тәфсирінде «Әр үмбетті өздеріне басшы қылған пайғамбарлары және дінде бағынған адамдарының есімдерімен шақырамыз» деді. «Мәдарик» кітабында да осылай жазылған «Мәалим-ут-тәнзил» тәфсирінде «Ибн Аббас өздерін адасушылыққа немесе хидаятқа жетелейтін мемлекет басқарушыларымен шақырылады деді. Саид бин Мусәйиб әр қауым өздерін жақсылыққа немесе жамандыққа жетелеген басшыларының қасында жиналады деді» деп жазылған. Тәфсир-и Хусейниде және «Рухул баян»-да «Мазһабының имамымен шақырылады. Мысалы, Ей, Шафии немесе Ей, Ханафи делінеді» деп жазылған.

Бұдан аңғарылып тұрғаны, кәміл болған имамдар өздеріне бағынғандарға шапағат етеді. «Мизан» кітабында шайх-ул-ислам Ибраһим-ул-Лақани қайтыс болғанда кейбір салихтар оны түсінде көріп, «Аллаһу та'ала саған не істеді?» деп сұрады. «Сұрақ періштелері мені отырғызғанда Имам Малик келіп, "Осындай адамды Аллаһу та'алаға және Расулына иман етуінен сұраққа тартуға болады ма? Оны жіберіңдер" деді. Олар мені дереу жіберді» деп жауаптады. [Ибраһим ибнул Лақани малики кәлам ғалымы болып, 1041 [м.1632] жылы қайтыс болған.] Тағы да «Мизан» кітабында: «Тасаууф ғұламалары және фиқһ ғалымдары өздеріне бағынғандарға шапағат етеді. Рух тапсырылғанда, қабірде Мүнкәр-Нәкир періштелері сұраққа тартқанда және қайта тірілуде, махшарға жиналуда, есепке тартылуда, сыратта қасында болады. Оны ұмытпайды. Тасаууф ғұламалары өздеріне бағынғандарды барлық қорқынышты жерлерде қолдау көрсетсе, мүжтәһид имамдар қорғамайды ма? Олар мазһаб имамдары. Бұл үмбеттің қорғаушылары. Қуан, ей, бауырым! Төрт мазһаб имамдарынан қалағаныңды ұстан да, бақытқа қауыш!» делінген. Көрініп тұрғанындай, қиямет күні бәрі имамдарының есімімен шақырылады. Имам өзін ұстанушыларға шапағат етеді. Төрт мазһаб имамдарының әрқайсысы осындай жоғары дәрежелі еді. Аллаһу та'ала «Лұқман» сүресінің он бесінші аятында «Маған бетбұрғанның жолын ұстан!» деді.

Бұл төрт үлкен имамның Аллаһу та'алаға бетбұрғандығы, құштар болғандығы бірауыздан хабарланған.

[Саид бин Мусәйиб 91 [м.710] жылы Мәдинада қайтыс болды.]

Мазһаб ұстанудың уәжіп екенін көрсететін үшінші дәлел: «Ниса» сүресінің жүз он төртінші аяти каримасы. Аллаһу та'ала бұл аяти каримада: «Хидаят жолын үйренгеннен кейін пайғамбарға бағынбай, мүминдердің жолынан айрылған адамды адасқан жолына жетелейміз және өте жаман тозаққа тастаймыз!» деген. Имам Шафии  хазреттерінен «Ижманың дәлел екенін көрсететін аяти карима қайбірі?» деп сұралды. Ол Құран кәрімді үш жүз рет оқып дәлел іздеді. Жауап ретінде осы аяти кариманы тапты. Бұл аяти карима мүминдердің жолынан айрылуды харам қылғандықтан, бұл жолды ұстану уәжіп болады. Нәсәфи Абдуллаһ «Мәдарик» тәфсирінде осы аяти кариманы түсіндіргеннен кейін «Ижманың дәлел екенін және Кітаптан, сүннеттен айрылу жаиз (рұқсат) болмағанындай, ижмадан айрылудың да жаиз еместігін осы аяти карима көрсетуде» деп жазылған. «Бәйдауи» тәфсирі де осы аяти кариманы түсіндіргенде «Бұл аят ижмадан айрылудың харам екенін көрсетіп тұр. Мүминдердің жолынан айрылу харам болса, бұл жолды ұстану уәжіп болады» деген. Бұл үмбеттің салихтары, ғалымдары «Мазһаб ұстану уәжіп. Мазһабсыз болу үлкен күнә» деді. Ғалымдардың сөзбірлігінен айрылу осы аяти каримадан айрылу болады. Өйткені Аллаһу та'ала «Али Имран» сүресінің жүз оныншы аятында «Сендер адамдарға қайырлы үмбетсіңдер! Жақсы нәрселерді бұйырып, жаман нәрселерден тыясыңдар» деді. Бұл үмбеттің ғалымдары мазһабсыздықтың жаман екенін айтты. Мазһабсыз болмаңдар деді. Сондықтан, мазһабсыз болу жаиз (рұқсат) деп, ғалымдардың осы сөздерінен айрылған адам осы аяти кариманы жоққа шығарған болады.