24 - Зүл-хиджа, 1440 жыл.
     25 - Тамыз, 2019 жыл.   


  Негізгі бөлім / Иман және Ислам / "Қиямет және Ахирет" кітабы / УАҺҺАБИ СЕНІМДЕРІ ЖӘНЕ ӘҺЛИ СҮННЕТ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ОЛАРҒА БЕРГЕН ЖАУАПТАРЫ (24)

УАҺҺАБИ СЕНІМДЕРІ ЖӘНЕ ӘҺЛИ СҮННЕТ ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ ОЛАРҒА БЕРГЕН ЖАУАПТАРЫ (24)

24) Бұл уаһһаби кітабының төрт жүз он алтыншы бетінде «Ибраһим Нәхаи "Аллаһу та'алаға, кейін саған сиынамын деп айту рұқсат" деген, алайда бұл сөз тірі және әзір болып, бір нәрсе істеуге күші жететін және себеп болатын адамға айтылады. Өлілер ештеңе сезбейді, естімейді, пайда мен зиян тигізуге күштері жоқ. Өлілерге және ғайып болған тірілерге олай айтуға болмайды. Өлілерге қандай да бір жолмен байлануға болмайды. Мұны Құран айқын көрсеткен. Өлілерден бір нәрсе сұрау немесе оларға бір нәрсе айтып қадірін көтеру, жүрекпен немесе бір іспен байлану оларды тәңір, құдай қылу болып саналады» делінген.

Бұл сандырақ жазбаларымен Құран кәрімге де жала жабуда. Ислам ғалымдары (рахимә-һумуллаһу та'ала) бұл сандырақ жазбаларға аяти карималармен және хадис шәрифтермен жауап берген. Олардың алданғанын және жастарды алдап пәлекетке жетелеп жатқанын дәлелдеген. Бұл құнды кітаптардан Сәйид Дауд бин Сүлейманның (рахимә-һуллаһу та'ала) «Минхат-ул-уәһбия фи рәддил-уаһһабия» кітабы офсеттік баспада 1389 [м.1969] жылы Стамбұлда басылған. 1973 жылы екінші, 1990 жылы үшінші басылымы шыққан. Араб тіліндегі бұл кітап ең алғаш 1305 хижри жылы Мумбаида (Бомбейде) басылған еді. Сәйид Дауд үлкен ғалым, әулие, кереметтер иесі болған Маулана Халид Бағдадидің (рахимә-һуллаһу та'ала) шәкірті болып, 1222 жылы Бағдадта туылған, 1299 [м.1881] жылы сол жерде қайтыс болған. Өмірбаяны «Мүнжид» сөздік кітабында «Халиди» есімінде жазылған. Ибраһим Нәхаи Имам Ағзамның ұстазының ұстазы. 96 жылы Куфада қайтыс болды. «Минхат-ул-уәһбия» кітабында былай жазылған:

Әһли сүннет сенімінен және мазһабтардан айрылғандар қазіргі таңда көбейіп жатыр. Ол адасқандар Мұхаммед алейһиссаламның үмбетіне мүшрик дейді. Осы мүбәрәк үмбетті өлтіру керек, мал-мүлкін тартып алу қажет дейді. Олар осылайша пәлекетке түсіп жатыр. Аллаһу та'аланың жәрдемімен уаһһаби деп аталған осы адасушыларға мына кішкентай кітабыммен қарсы шығуға, жазбаларының қателігін дәлелдеуге тырыстым. Мұны оқып, бәлкім қателескенін түсініп, хидаятқа қауышады. Осылайша үлкен қызмет еткен боламын.

Уаһһабилер пайғамбарларды (алейһимуссалауату уәттәслимат) және салих құлдардан әулиелерді (рахимә-һумуллаһу та'ала) арашы қылып, оларды шапағатшы етіп, Аллаһу та'аладан тілеуге, Аллаһу та'аланың керемет ретінде оларға берген қуатпен қиыншылықтан құтқаруын сұрауға, Аллаһу та'аланың тілекті орындауы немесе бұл қиыншылықтан құтқаруы үшін қабірлерге барып олардан шапағат сұрауға сенбейді. Адам өліп, топыраққа айналғанда естімейді, көрмейді, қабір өмірі деген нәрсе жоқ дейді. Дүниеде бір нәрсеге қолжеткізу үшін тірілер себепші болғанындай, өлілердің де бір нәрсеге қолжеткізу үшін себепші бола алатынына еш сенбейді. Егер өлілердің қабір өмірі деп аталатын өмірмен тірі екендігіне және осы өмірдің арқасында білетіндігіне, еститіндігіне, көретіндігіне және оларды зиярат етушілерді танитындығына, сәлем бергендерге сәлеммен жауап беретіндігіне, азаптың рух пен денеге бірге берілетіндігіне, танитын тірілерінің амалдары оларға білдірілетіндігіне, жақсы амалдарды көргенде Аллаһу та'аланы мадақтап, бір-біріне сүйінші беретіндігі, әрі жақсы амалды істегендерге дұға ететіндігіне, жаман амалды көргенде оны істегенге дұға етіп «Йа, Раббым! Оларға жақсы амал істеуді нәсіп ет! Бізге бергеніңдей, оларға да хидаят нәсіп ет!» дейтіндігіне сенгенде еді, бұлай қарсы шықпас еді. Өйткені, өлу – бір үйден басқа үйге көшу деген сөз. Осы жазғандарымыздың барлығының дұрыс екендігін Құран кәрім, хадис шәриф және ижма-и үммет көрсетуде. Бұларға сенбеген адам иман келтіруі уәжіп болған нәрсеге сенбеген болып, бидғат жолдарының бірі болады. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сүннетінен айрылған болады. Өйткені, Махшар алаңында жиналу үшін тіріліп, мазардан шығуға сену – иманның алты шартының бірі. Бұған сенбеген адам кәпір болады. Өлілерде қабір өмірі болатынына, ниғметті және азапты сезетініне сену – кіші қияметкен сену деген сөз. Кіші қиямет – үлкен қияметтің үлгісі.

[Қабір азабына сенбейтін надандар «Мазарда дене шіріп кеткен. Мүшелер жоқ болып кеткен. Олар ештеңе сезбейді, көрмейді. Денеге азап пен ниғмет болмайды» дейді. Бұл сөзге айтатынымыз, рухтың өлмейтініне сендер де сенесіңдер. Сондықтан, оның сезетініне, еститініне, көретініне де сенулерің керек. Олай болса, рухтан шапағат сұрау, одан көмек сұрау сияқты Аллаһу та'аланың жаратуына себепші болуын күтуге қарсы шықпауларың керек болады. Өйткені, барлық діндер адам өлгенде рухтың тірі қалатынын айтуда. Тірі адамдар Аллаһу та'аланың жаратуына себепші болғанындай, тірі рухтардың да Аллаһу та'аланың жаратуына себеп болатынын жоққа шығаруға болмайды. Мұны дұрыс ойлай алмағандықтан, «Өліден көмек күтуге болмайды. Аллаһу та'аланың бір нәрсені жаратуы үшін Аллаһу та'аланың сүйікті құлдарының рухтарынан көмек күткен, олардан шапағат сұраған адам кәпір, мүшрик болады» дейді.

Османлы мемлекетінде жетіліп шыққан ғалымдардың ұлыларынан Ахизада Абдулхалим бин Мұхаммед (рахимә-һуллаһу та'ала) «Әссадат фи исбат-ил-карамати лил-Әулия-и халәл-хаят уә бәдал мәмат» кітабында Аллаһу та'аланың әулиелерге керемет бергенін, кереметтердің өлгеннен кейін де жалғасатынын дәлелдерімен анықтаған. Абдулхалим хазреттері 1013 [м.1604] жылы қайтыс болған. Марғинанидің «Хидая» кітабына жасаған шәрһі мен «Әшбах» кітабына түсіндірмесі және «Дүрәр уә Гүрәр» хашиялары өте құнды.

Садуддин Тафтазани (рахимә-һуллаһу та'ала) «Ақаиди Нәсәфия» шәрһінде әулиелердің кереметтерін ұзақ жазған. Көптеген ғалымдар бұл шәрһке хашиялар жасаған. Олардың бірі, Үндістан ғалымдарынан Абдулазиз Фәрхаридің (рахимә-һуллаһу та'ала) «Нәбрас» атты арабша шәрһі. Бұған да Мұхаммед Бәрхурдар Мултани (рахимә-һуллаһу та'ала) өте құнды хашия жасаған. Мұның 476-бетінде былай жазылған: «Кереметтің бар екенін анықтайтын дәлелдердің ең қуаттысы – Асхаби кирамның (сахабалардың) көбінде пайда болған кереметтер. Оларды баяндаған әртүрлі кітаптардың арасында Имам Жафар Мустағфиридің (рахимә-һуллаһу та'ала) «Дәлаил-ун-нубуввә» кітабы. Мүтәзилә адасқан топта болғандар кереметті жоққа шығарған, бірақ Әһли сүннет ғалымдары оларға ұзақ жауаптар берген.» Абдулазиз Фәрхари 1239 [м.1824] жылы Үндістанда, Имам Жафар Мустағфири Нәсәфи 432 [м.1041] жылы қайтыс болған.

Қазір Сауд Арабия үкіметінің әлемге уаһһабилікті жаю үшін үгіт-насихат мекемесін құрғанын, ол үшін әр жылы миллиондаған алтын ақша тарататынын естудеміз. Әр мемлекетте бар болған дінін, намысын сата алатын бірнеше тексіз, ақылсыз адам ақшаға қолжеткізу үшін, ал көбісі Ислам дінін білмегендіктен өтіріктерге алданып, дінде реформа жасау ағынына түскендіктен, мазһабсыздықты жаюда, жастардың санасын улап, пәлекетке жетелеуде. Өздерін дін ғалымы ретінде танытқан бұл сауатсыздар аяти карималарды және хадис шәрифтерді танымайды. Асхаби кирамның және табииннің сөздерін білмейді. Олар өте сауатсыз надандар. Кішкене арабша үйренгенде өздерін ғалым санау – үлкен надандықтың белгісі. Ондай адам оқып үйренуге, адам болуға талпынбайды. Алған алтындарымен ойын-сауық пен зауыққа салынады. Діннен де, дүние білімдерінен де бейхабар қалады. Байғұс жастар ондай адамды дін ғалымы деп санайды. Ислам дінін құлататындар, жоятындар осылар. Дін ғалымы атын жамылып, мұсылмандардың басына өтуі үлкен пәлекет болады. Осылай сауатсыз қалған адамдар діни білім деп шолақ ақылы мен ақымақ бастарына келген қиялдарын жазады. Өздері адасқан, басқаларды да жолдан адастырып жатыр. Бұхаридегі хадис шәриф олардың көбейетінін хабар беруде.]

Қабірде рухқа да, денеге де ниғмет пен азап бар. Бұған осылай сену керек. Имам Мұхаммед бин Хасан Шайбани (рахимә-һуллаһу та'ала) 135-189 [м.805] «Ақаид-и Шайбания» кітабында «Қабір азабы бар. Қабір азабы әрі рухқа, әрі денеге беріледі» деген. Яғни қабірде ниғметтер мен азаптар рух пен денеге бірге жасалады. Тірілер мұны көрмесе де, сенуі керек. Ғайыпқа иман ету қажет. Бұған сенбеу қиямет күні болатын «Ба’с», яғни қабірден тіріліп тұруға сенуге жол ашады. Өйткені екеуі де Аллаһу та'аланың құдіретімен болуда. Біріне сенген адамның басқасына сенуі де ақылға қонымды. Адам қабір азабын тірі кезінде түсіне алмаса да, аяти карималар мен хадис шәрифтер және бұл үмбеттің бұрын келгендері қабір азабы болатынын хабар берген. Бұл хабарларды төменде бөлек-бөлек жазамыз. Кейін Аллаһу та'аланың сүйікті құлдарының қабірлерінен шапағат және Аллаһу та'аланың жаратуына себепкер, арашы болуын сұраудың рұқсат екенін көрсететін хадис шәрифтерді келтіреміз. Бұларды оқып түсінгендер өлілердің өздері ештеңе істемейтіндігін, мазһабсыздардың жала жапқанындай, олардан бірнәрсе жасауын сұрамақшы болмағанын көреді. Олар тірілердің әрекет еткенін, іс атқарғанын көріп, олардан көмек, шапағат сұраушыларды олардың өздерінен сұрады деп ойлайды. Алайда, тірілерден сұрау да олардың Аллаһу та'аланың жаратуына себеп болуын сұрау деген сөз. Барлық нәрсені жарататын, істейтін жалғыз Аллаһу та'ала. Тірі де, өлі де, жанды да, жансыз да Оның жаратуына себеп болуда. Оның жаратуына махлұқтардың (жаратылыстардың) себеп болуын да Ол қалаған. Әлемнің тәртіпті, ретті болуы үшін көптеген нәрсені себеппен жаратуды тілеген. Ол қалаған көп нәрселерін себепсіз де жаратуда.

[Тафтазани Мәсуд 792 [м.1389] жылы Самарқандта қайтыс болды.]

Пайғамбарлар (алейһимуссалауату уәттәслимат) және әулиелер (рахимә-һумуллаһу та'ала) қабірлерінде қабір өмірі деп аталатын біз білмейтін өмірмен тірі. Олар өздігінен ештеңе істей алмайды. Аллаһу та'ала оларға себеп болатындай күш пен қадір берген. Оларды жақсы көргендіктен, оларға әдетінің тысында сый-сияпат пен ихсан жасауда. Олардың құрметіне сұралғандарды жаратады. Адамдар тілектерінің жаратылуына себеп болуын олардан сұрайды. Мазһабсыздардың «Әһли сүннет қабірлерге табынады, мүшрик болады» деген сөздері жалған. Бұл мұсылманға жала жабуға жатады. Бірнеше сауатсыз немесе дінсіз надандар ақкөңіл қарапайым адамдарды тонау, дүниелік пайдаға қолжеткізу үшін Ислам дініне қайшы жаман істер жасауы мүмкін. Ислам білімдері, Ислам ахлақы бір мемлекетте азайса, осындай адасқандардың, бұзақылардың шығатындығы белгілі нәрсе. Осыларды сылтау қылып, мазһабсыздықты қорғаудың орнына осы қате істерді түзету, бұзушы емес, құрушы болу қажет болады. Мұсылмандар арасында қабір өміріне, қабірде ниғмет пен азаптар болатына сене тұра, пайғамбарлардың және әулиелердің өлгеннен кейін Аллаһу та'аланың жаратуына себеп болатынына сенбейтіндер бар. Яки Аллаһу та'аланың жаратуын ойламастан тікелей олардан сұрайды, олардан шапағат сұрау, тілектерге олар арқылы қолжеткізу Ислам дінінде көрсетілмеген дейтіндер де бар. Осылай айтатындар қабір өміріне сенбейтіндер сияқты зиянды емес. Олар Құран кәрімді және хадис шәрифтерді білмегендіктен немесе қырсығып осылай айтады. Мұсылмандардың қырсық болмай, дұрыс сөзді қабылдауы керек. Жауаптарымызды сегіз бөлімде жазамыз.

 

Бірінші бөлім: Пайғамбарлар (алейһимуссалауату уәссәләм) қабірлерінде тірі. Тірі болуы сөзде ғана емес, олар толықтай тірі. «Али Имран» сүресінің жүз алпыс тоғызыншы аятында «Аллаһ жолында өлтірілгендерді өлі деп санамаңдар! Олар Раббыларының қасында тірі. Олар ризықтануда» делінген. Бұл аяти карима шәһидтердің тірі екендігін көрсетуде. Шәһидтер басқа мұсылмандар сияқты. Олардан үстемдіктері жоқ. Пайғамбарлар шәһидтерден әлбетте жоғары және үстем. Ислам ғалымдарының айтуынша, әр пайғамбар шәһид болып өлген. Мұны білмейтін адам жоқ. Бурханеддин Әли Халеби «Инсан-ул-уюн» атты «Сияр» кітабында «Дәрежесі төмен болған адамда дәрежесі жоғары болған кісіде жоқ үстемдіктер болуы мүмкін» деген болса да, бұл сөздің мұнда орны жоқ. Өйткені, бұл сөз аяти каримада немесе хадис шәрифте айқын көрсетілмеген үстемдікке қатысты. Пайғамбарлардың шәһид екендігін хадис шәрифтер көрсеткендіктен, Халебидің сөзі бұл жерде негізге алынбайды. Бұхариде және Мүслимде хабар берілген хадис шәрифте: «Миғраж түнінде Мұса алейһиссаламның қабірінің қасынан өттім. Қабірінде түрегеп намаз оқып тұрған еді» делінген. Бәйһақи және басқалары хабар берген хадис шәрифте «Пайғамбарлар қабірлерінде тірі. Олар намаз оқиды» делінген. Басқа хадис шәрифте «Аллаһу та'ала топыраққа пайғамбарларды шірітуін харам қылған» делінген. Мұның дұрыс екендігін ғалымдар бірауыздан айтқан. Бұхариде және Мүслимде «Аллаһу та'ала Миғраж түнінде барлық пайғамбарларды біздің пайғамбарымызға жіберді. Оларға имам болып, бірге екі рәкат намаз оқыды» деп жазылған. Намаз оқу руку мен сәжде жасау арқылы орындалады. Бұл хабар тірі болып, денесімен, тәнімен оқығанын көрсетіп тұр. Мұса алейһиссаламның қабірінде намаз оқуы да осыны көрсетіп тұр. «Мишкат» кітабының соңғы томында «Миғраж» бабының бірінші тақырыбы соңында Мүслимнен алып, Әбу Хурайра жеткізген хадис шәрифте: «Қағбаның қасында Құрайыш кәпірлері менен Бәйт-ул-муқаддастың қандай екенін сұрады. Ол жерлерге мән бермеген едім, қиналып қалдым. Аллаһу та'ала маған көрсетті. Өзімді пайғамбарлардың арасында көрдім. Мұса алейһиссалам түрегеп намаз оқып тұрған, арық еді. Шаштары ұйпалақтанған болып, жайылып тұрған жоқ еді. Шән’ә тайпасының жігіті сияқты еді. Иса алейһиссалам Уруә бин Мәсуд Сәкафиге ұқсаған еді» делінген. Шән’ә – Йемендегі тайпаның атауы. Бұл хадис шәрифтер пайғамбарлардың Раббыларының қасында тірі екендігін көрсетуде. Олардың денелері рухтары сияқты нәзік болған. Қатты, бекем емес. Зат және рух әлемінде көріне алады. Сондықтан пайғамбарлар рухтарымен және денелерімен көріне алады. Хадис шәрифте Мұса және Иса алейһимассаламның намаз оқығандығы айтылған. Намаз оқу – әртүрлі әрекеттер жасау деген сөз. Бұл әрекеттер денемен атқарылады, рухпен жасалмайды. Мұса алейһиссаламды орта бойлы, арық, әлсіз, шаштары жиналып тұрғанын көрдім деуі рухын емес, денесін көргенін көрсетіп тұр. Пайғамбарлар басқа адамдар сияқты өлмейді. Өткінші болған дүниеден мәңгі қалатын ахиретке көшеді. Имам Бәйһақи «Итиқад» кітабында жазғанындай, пайғамбарлар қабірге қойылғаннан кейін рухтары денелеріне қайтарылады. Біз оларды көре алмаймыз. Олар періштелердей көрінбейтін болады. Тек қана Аллаһу та'ала керемет ретінде нәсіп еткен таңдаулы адамдар ғана көре алады. Имам Суюти де осылай айтқан. Имам Нәуәуи, Субқи, Имам Қуртуби ұстазынан осылай хабар берген. [Имам Бәйһақи 458 [м.1066] жылы Нишапурда, Имам Әбул-Хасан Әли Субқи 756 [м.1355] жылы Мысырда, Мұхаммед Қуртуби 671 [м.1272] жылы қайтыс болған.] Ханбали ғалымдарынан Ибн Қайим Жәузи «Китаб-ур-Рух»-та оның осы хабарын жазуда. Шафии ғалымдарынан ибн Хажәр Хитәми, Шәмсуддин Рәмли, қазы Зәкәрия, ханафи ғалымдарынан Әкмулуддин, Шәрнблали, малики ғалымдарынан Ибн Әби Жәмрә және оның шәкірті Ибнулхаж «Мәдхал» кітабында, Ибраһим Лакани «Жәуһаратут-тәухид» кітабында және тағы көптеген ғалымдар осындай екендігін айтқан. [Ибн Қайим Жәузия 751 [м.1350] жылы, Ибн Тәймия 728 [м.1328] жылы, Шәмсуддин Мұхаммед Рәмли 1004 [м.1596] жылы, Қазы Мұхаммед Зәкәрия 926 [м.1520] жылы Мысырда қайтыс болған.] Хижреттің алпыс бірінші жылы «Харра» оқиғасында Язидтің адамдары Мәдина қаласында қорлық көрсеткен күні Саид бин Мусәйибтің айтуынша, Мәсжиди нәбиде азан, намаз оқыла алмай қалған кезде «Хужрә-и нәбәуия»-ден азан мен қамат даусы естілді. Мұны Ибн Тәймия да «Иктиза-ус-Сырат-ил-мүстәқим» кітабында жазған. Көп адам сәлемдерге Қабри саадаттан жауап берілгенін көп естіген. Басқа қабірлерден де сәлемдерге жауап берілгендігі көп байқалған. Бұл туралы алда жазамыз. Пайғамбарлардың қабірлерінде тірі екендігі бірауыздан айтылғаны аңғарылды. Сахих хадисте «Маған сәлем берілгенде Аллаһу та'ала рухымды қайтарып, оған жауап беремін» делінген. Бұл хадис шәрифті жоғарыда жазылғандарға қайшы деуге болмайды. Яғни мубәрәк рухының денесінен айрылғанын, сәлем берілгенде қайтарылғанын көрсетіп тұр деуге болмайды. Осылай айтатындарға ғалымдар әртүрлі жауаптар берген. Имам Суюти (рахметуллаһи та'ала алейһ) бұл жауаптардың он жетісін көрсеткен. Бұл жауаптардың ең жақсысы: Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Аллаһу та'аланың жамалын көріп есінен танған. Денедегі сезімдерді ұмытқан. Мұсылман сәлем бергенде мүбәрәк рухы осы шомудан айрылып, дене сезе бастайды. Дүниеде де осындайлар аз емес. Дүние ісі немесе ахирет ісі туралы терең ойланған кезде адам қасында айтылып жатқандарды естімейді. Аллаһу та'аланың жамалына шомып кеткен адам дауыс ести алады ма?

[Әли Халеби Шафии 1044 [м.1634] жылы Мысырда қайтыс болды.]

Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) ұйқыда және ояу кезде көріне алады ма? Көріне алса, көрінгені өзі ме, әлде ұқсасы ма? Ғалымдарымыз бұған әртүрлі жауап берген. Қабірде тірі екенін бірауыздан айтқаннан кейін өзінің көрінетіндігін көбісі хабар берген. Осындай екендігі хадис шәрифтерден де аңғарылып тұр. Хадис шәрифте: «Мені түсінде көрген адам ояу кезінде көрген сияқты болады» делінген. Сондықтан Имам Нәуәуи хазреттері «Оны түсте көру өзін көру болып саналады» деді. Расында, Абдуррауф Мүнауидің «Кунуз-уд-дақаиқ» кітабында жазған және Бұхариде, Мүслимде бар екенін айтқан хадис шәрифінде: «Мені түсінде көрген адам дұрыс көрген. Өйткені шайтан менің кейіпіме ене алмайды» делінген. Егер ұқсасы көрінген болса, дұрыс көрінген болмас еді. Ибраһим Лақани «Жәуһарат-ут-тәухид» кітабында жазғанындай, хадис ғалымдары Расулуллаһтың ояу кезде де, түсте де көріне алатындығын бірауыздан айтқан. Көрінгені өзі ме, ұқсасы ма, осы мәселеде пiкiрлер әртүрлі болды. Көбісі өзі деді. Имам Ғазали, Ахмед Қарафи және бірнеше ғалым ұқсасы деді. Өзі көрінеді дегендер басым. Араларында отыздан астам хадис имамы, үлкен ғалымдар бар. Әрқайсысының дәлелдерін бөлек кітапта жаздым. [Әкмалуддин Мұхаммед Баберти 786 [м.1384] жылы, Шәрнблали Хасан 1069 [м.1658] жылы Мысырда, Абдуллаһ ибн Әби Жәмрә 675 [м.1276] жылы, Мұхаммед Ибнулхаж Фаси 737 [м.1337] жылы, Ибраһим Лақани 1041 [м.1632] жылы, Ахмед Шихабуддин Қарафи 684 [м.1285] жылы қайтыс болған (рахметуллаһи та'ала алейһим әжмаин).]

[Мүнауи 1031 м.1621 жылы Каирде қайтыс болды.]

 

Екінші бөлім: Өлілердің еститіндігіне және көретіндігіне келер болсақ, шәһидтердің қабірлерінде тірі екендігі Құран кәрімде айқын көрсетілген. Әулиелер Аллаһу та'аланың керемет ретінде нәсіп етуімен естиді және көреді. Аллаһу та'ала сүйікті құлдары үшін әдетінің, заңдылықтарының тысында болған нәрселер жаратады. Алдымен пайғамбарлардың, әсіресе олардың ең үстемі болған Мұхаммед алейһиссаламның және шәһидтердің, әулиелердің қабірлерінде еститіндігіне және көретіндігіне сенбейтін сауатсыздардың аузын жабу үшін тіпті кәпірлердің де қабірде бәрін сезетіндігін және еститіндігін айтамыз. Бұхариде өткен хадис шәрифте «Мәйіт қабірге қойылып, қабірдің басындағылар тарап жатқанда олардың аяқтарының дауысын естиді» делінген. Бұхари мен Мүслимде жазылған хадис шәрифте баяндалғанындай, Бәдірде өлтірілген кәпірлердің бірнеше күннен кейін шұңқырдың ішіне тасталуы әмір етілді. Содан бірнеше күннен кейін Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) шұңқырдың басына келіп тұрды. Шұңқырдағыларға есімдері мен әкелерінің есімін жеке-жеке айтып, «Раббыларыңның сендерге сөз бергеніне жеттіңдер ме? Мен Раббым сөз берген жеңіске жеттім» деді. Хазреті Омар (радиаллаһу анһ) мұны естігенде «Йа, Расулаллаһ! Өлiктерге сөйлеп жатырсыз ба?» деп сұрағанында, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Мені хақ пайғамбар етіп жіберген Раббымның хаққы үшін айтайын, олар мені сендерден жақсы естиді. Бірақ жауап бере алмайды» деді. Бұхари мен Мүслим жеткізген хадис шәрифте: «Мәйіт жақындарының айқайлап жылауынан азап көреді» делінген. Имам Нәуәуи Мүслим кітабын түсіндіргенде бұл хадис шәриф туралы «Мәйіт жақындарының айқайлап жылауынан қиналады және оларға ренжиді» деді. Мұхаммед бин Жәрир Табари да осылай айтты. Қазы Аяз да ең жақсы сөз осы деп, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) баласы үшін дауыс шығарып жылап жатқан әйелді доғартқанын айтты. «Ей, мұсылмандар! Қабірдегі бауырларыңа дауыс шығарып жылап, оларды ренжітпеңдер!» деді. Бұл хадис шәриф көрсетіп тұрғанындай, мәйіт жақындарының жылағанын естуде. Соған ренжіп, қиналуда. [Мұхаммед бин Жәрир 310 [м.923] жылы Бағдадта, Қазы Аяз Малики 544 [м.1150] жылы Марракуште (Маракеште) қайтыс болды (рахметуллаһи та'ала алейһим әжмаин).]

Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) айтқан: «Қабірдегілерге сәлем беретін кездеріңде ассаламу алейкум деңдер!» Сондықтан «Ассаламу алейкум! Йа әһлә дарил қаумил мү’минин» делінеді. Мұндай сәлемнің еститін және түсінетін адамға айтылатыны белгілі нәрсе. Егер естімесе, онда жоқтыққа және тасқа сәлем беру болар еді. Сәләф, яғни Исламның үлкен ғалымдары осылай сәлем берілетіндігін бірауыздан айтты.

 

Үшінші бөлім: Мәйіт өзін зиярат етіп келгендерді таниды. Әбу Бәкір Абдуллаһ бин Әбиддуния «Китаб-ул-қубур»-да жазғанындай, хазреті Айша (радиаллаһу анһа) хабар берген хадис шәрифте: «Кімде-кім дін бауырының қабірін зияратқа барып, қабірінің басында отырса, ол танып, сәлеміне жауап береді» делінген. Әбу Хурайра (радиаллаһу анһ) жеткізген хадис шәрифте: «Кімде-кім танысының қабіріне барып, сәлем бергенде мәйіт оны танып, сәлеміне жауап береді. Танымайтын адамның қабіріне барып, сәлем берсе, мәйіт сәлеміне жауап береді» делінген. Юсуф ибн Абдулбәрр және «Ахкам» кітабының авторы Абдулхақ бұл хадис шәрифті сахих деді. Ибн Қайим Жәузия бұл хадис шәрифті «Китаб-ур-рух»-та көрсеткен. Кейін әртүрлі хабарларды да жазып, «Бұл жерде жазатын тағы көптеген хабарлар бар» деген. Хадис шәрифтерде «зиярат» сөзі қолданылуда. Мәйіт қабірге келген адамды танымағанда, зиярат сөзі қолданбас еді. Барлық тілде, барлық сөздікте зиярат сөзі танитын және түсінетін адамдардың кездесуінде қолданылады. «Ассаламу алейкум» сәлемі де түсінетін адамға айтылады. Кімде-кім қабірге жақын жерде намаз оқыса, мәйіттер оны көреді. Намаз оқығанын түсініп, оған сүйсінеді. Язид бин Харун Суләми айтып берген: «Ибн Сасаб бір жаназаға қатысты. Бір қабірдің қасында екі рәкат намаз оқыды. Кейін қабірге сүйенді де, былай деді: Ояу едім. Қабірден «Мені ренжітпе! Сендер ғибадат жасайсыңдар, бірақ естімейсіңдер, білмейсіңдер. Ал біз білеміз, бірақ әрекет ете алмаймыз. Менің ойымша, осы оқыған екі рәкатыңнан құндырақ басқа ештеңе жоқ» деген дауыс естідім.» Мәйіт Ибн Сасабтың қабірге сүйенгенін және намаз оқығанын түсінген еді. Ибн Қайим мұны айтқаннан кейін мәйіттің еститінін көрсететін сахабалардан келген түрлі хабарларды жазған. Мазһабсыздар Ибн Қайимды мүжтәһид деп атайды. Оны аса мақтайды. Бірақ Ибн Қайимның бұл жазбаларына сенбейді. Сенетіндерге мүшрик дейді. Бұл жағдайлары Ислам ғалымдарына немқұрайлы қарауын емес, өздеріне керек кезде ғана мақтайтындығын, ешбір ғалымды ұнатпайтындығын көрсетіп тұр. [Ибн Әбиддуния 261 [м.864] жылы Бағдадта, Ибн Абдулбәрр 463 [м.1071] жылы Шатибада, Язид бин Харун Суләми 206 [м.821] жылы қайтыс болды.]

Хазреті Айша (радиаллаһу анһа) Бәдір соғысында шұңқырға тасталған кәпірлердің естімейтінін айтты. Сондықтан, кейбір адамдар ешбір мәйіт, тіпті мүминдер де қабірде естімейді деп санады. Кейбір сауатсыздар шәһидтердің, тіпті Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) да естімейтінін айтты. Мәйіттің еститініне сенбейтіндер алданды. Өйткені Айша (радиаллаһу анһа) тек сол шұңқырдағы кәпірлердің ғана естімейтінін айтты. Қабірдегі кәпірлердің еститінін «Фатыр» сүресінің жиырма екінші аятының «Сен өліге естірте алмайсың. Сен қабірдегілерге естірте алмайсың!» деген мағынасындағы есту деп санады. Алайда олай емес. Үлкен ғалымдардың айтқаны бойынша, аяти каримадағы естірте алмау, естіп қабылдау және иман келтіру деген сөз. Аллаһу та'ала осы сияқты аяти карималарды тірі болған және құлақтары, көздері, миы бар болған кәпірлерді қабірдегі өлілерге ұқсатқан. Бұл ұқсату есту және ұғыну тұрғысынан емес, сезімсіз және түсініксіз болу, яғни қабылдамау және сенбеу тұрғысынан айтылған. Ауру кісінің рухы алқымға келгенде, яғни ахиреттегі орнын көре бастағанда иманға келуінің пайдасы жоқ. Аллаһу та'ала айтқан: «Әзелде шақи (тозақтық) болып жазылған адамдарды иманға шақыруың оларға пайдасын тигізбейді.» Олардың иманға шақырылуы қабірдегілердің иман келтіруі сияқты оларға пайдасын тигізбейді. Өйткені қабірдегілер көрмей тұрып сенуі керек болған нәрселерді көргеннен кейін иман келтірген. Ондай имандары қабыл болмайды. Бұл жердегі есту – қабылдау деген сөз. «Пәленше әйел еш сөз тыңдамайды» деп айтылады. Мұның мағынасы «естісе де, қабылдамайды» деген сөз. Кәпірлерге келген екі аят та осындай. Олар тірі, көздері мен құлақтары бар. Бірақ Аллаһу та'ала оларды шақи қылғандықтан, жүректерін мөрлегендіктен, пайғамбарына «Сен оларға естірте алмайсың» деген. Яғни сенің сөзіңмен олар иманды қабылдамайды. Қабірдегілердің имандары қабыл болмағанындай, олар да иманды қабылдамайды деген сөз. Хадис шәрифтерде өлілердің еститіндігі айтылған. Бұл есту – құлақпен болған есту. Екі аяти каримада айтылған естірте алмау болса, қабылдатқыза алмау деген сөз. Ақылы бар, жақсы ойлана алатын адам бұл екі естуді бір-бірінен оңай ажырата алады. Аллаһу та'ала «Нәмл» сүресінің сексенінші аятында «Сен өліге естірте алмайсың» дегеннен кейін «Сен тек иман келтіргендерге ғана естірте аласың» деді. Мүминдердің еститіндігін көрсетті. Есту – қабыл ету деген сөз екендігі осыдан да аңғарылып тұр. Аяти каримада естірте алмайсың деп айтылуы «Құлақтарымен естімейді» дегенді білдіреді делінетін болса, Аллаһу та'ала қабірдегі мүминдердің еститіндігін айтқан болады, біздің түсіндірмекші болғанымыз да осы. Қабірдегі мүминдердің еститіні Құран кәріммен айқын айтылған болса, бұған ешкім сенбей жүрмейді. Құран кәрімнен кейін мұсылмандардың ең дұрыс қайнар көзі болған хадис шәрифке сенбеген адамның да бұған сенуі керек болады.

Хазреті Айша (радиаллаһу анһа) қабірдегі тек кәпірлердің естімейтіндігін айтқан. Өйткені, жоғарыдағы Ол жеткізген хадис шәрифте: «Кімде-кім мүмин бауырының қабірін зиярат етсе және қабірдің қасында отырып, сәлем берсе, мәйіт оны таниды және сәлеміне жауап береді» делінген. Оны тануы және сәлем беруі мәйіттің оны көргенін және сәлемін естігенін көрсетуде. Айша (радиаллаһу анһа) кәпірлердің естімейтіндігін хабар берген болса да, олардың білетіндігін де хабар беруде. Өзі жеткізген хадис шәрифте: «Менің шын айтқанымды олар қазір біледі» делінген. Ғалымдардың айтуынша, білу естумен болады. Сондықтан, екеуінің арасында ешқандай қайшылық жоқ. Ибн Тәймия, Ибн Қайим Жәузия, Ибн Ражаб, Суюти және тағы көптеген ғалымдар осындай екендігін айтқан. Өйткені, өлу, кейбір сауатсыздардың айтқанындай, жоқ болып кету болғанда, оның бүкіл сезімдерінің жоқ болуы керек болар еді. Хазреті Айша жеткізген, Бұхариде жазылған хадис шәрифте мәйіттің білетіндігі хабар берілгендіктен, сезімдердің кетпегендігі аңғарылуда. Басқа сахабалар хабар берген хадис шәрифтерде өлілердің еститіндігі айтылған. Хазреті Айшаның осы «есту» сөзінің «қабылдау, иман келтіру» деген мағынада деп ойлауы ғалымдардың сөзбірлігіне сай келмеуде. Асхаби кирамның сөздері мен Оның сөзін және Оның хабарындағы сөздерін біріктіретін ең дұрыс сөз тағы да Ол хабар берген зиярат хадис шәрифі. [Абдуррахман ибн Ражаб Ханбели 795 [м.1393] жылы Шамда қайтыс болды (рахметуллаһи алейһ).]

Ибн Хумам «Хидая шәрһі» болған «Фәтх-ул-қадир» кітабында жазғанындай, Ханафи мазһабының ғалымдары ант ету білімдерін түсіндіріп жатқанда былай деген: «Мәйіт естімейді. Бір кісімен сөйлеспеуге ант еткен кісі оның өлісімен сөйлессе, анты бұзылмайды.» «Ханафи мазһабының антқа қатысты сөздері салт-дәстүр мен әдетке сүйенуде. Бұл сөздер өлінің естімейтіндігін көрсетпейді. Ханафи ғалымдары ант туралы мәлімет бергенде «бір адам ет жемеуге ант етсе, кейін балық жесе, анты бұзылмайды» деген. Алайда, Аллаһу та’ала балыққа жақсы ет деген. Бірақ әдет-ғұрыпта балық еті басқа. Осы сияқты, бір адам біреумен сөйлеспеуге ант етсе, өлгеннен кейін оған сөйлесе, анты бұзылмайды. Өйткені, әдетте сөйлесу дегеніміз екі тарапты сөйлесу деген сөз. Мәйіт естиді, бірақ естігеніндей сөйлей алмағандықтан, әдет бойынша сөйлескен болып саналмайды. Сондықтан ол кісінің анты бұзылмайды» делінген. Мәйіт естімегені үшін анты бұзылмайды деген сөз емес. Ибн Хумам хазреті Айшаның «Бәдір шұңқырындағы кәпірлерге сөйледі және тірілер олардан жақсырақ естімейді деп ант етті» деген хадис шәрифке сахих емес дегенін айтқан. Айша (радиаллаһу анһа) «Аллаһу та’ала «Сен қабірде болғандарға естіртуші емессің. Сен өліге естірте алмайсың» дегеннен кейін Расулуллаһтың олай айтқаны дұрыс болмайды деген» дейді. Бірақ бұл хадис шәрифті ғалымдар бірауыздан жеткізген. Хазреті Айшаның бұған сенбегенін ойлауға болмайды. Бұл хадис шәриф пен аяти карима арасында қайшылық та жоқ. Аяти каримадағы өлі – кәпірлерді көрсетіп тұр.

Ал естірте алмайсың дегені «пайдасы жоқ» деген сөз. Естімейді деген мағынада емес. «Бақара» сүресінің «Олар керең, тілсіз, соқыр, олар түсінбейді» деген жүз жетпіс бірінші аяти каримасы да осындай. Яғни құлақтары бар, көздері бар, бірақ иманға және дұрыс жолға шақыруыңды естімегендіктен және көрмегендіктен, Аллаһу та’ала оларға керең, соқыр деген. «Сен өліге естірте алмайсың» аяти каримасы туралы Имам Бәйдауи хазреттері «Олар дұрыс сөзге қарсы құлақтарын бітегендер сияқты. Аллаһу та’ала қалағанына естіртіп, хидаятқа қауыштырады» дейді. Күпірде аяқ тіреп алғандарды Аллаһу та’ала өлілерге ұқсатуда. Бұл аяти карима «Қасас» сүресінің «Сен сүйгендердіңді иманға келтіре алмайсың. Бірақ Аллаһу та’ала қалағанын иманға қауыштырады» деген елу алтыншы аяти каримасына ұқсауда. Ибн Хумам сөзін жалғастырып, «өлілерге естірту тек Расулуллаһқа қатысты» деген. Бұған жауап ретінде «бір нәрсенің Расулуллаһқа тән екенін айта алу үшін дәлел, құжат керек» дейміз. Бұл жерде ондай дәлел жоқ. Хазреті Омардың сұрағы және берілген жауап бір адамға тән еместігін көрсетіп тұр. Ибн Хумам Бәдір шұңқырындағы кәпірлерге сөйлеу мақалды қайталау сияқты болады деген болса да, хазреті Омарға берілген жауап ондай еместігін көрсетіп тұр. Ибн Хумамның айтуынша, «Мүслим» кітабындағы мәйіттердің жаназаға қатысқандар қайтқан кезде олардың аяқ дауыстарын еститіндігін хабарлаған хадис шәриф мәйіттің қабірге қойылған кезде сұрақ-жауап үшін еститінін көрсетуде. Одан кейін мүлдем естімейтіндігін көрсетуде. Өйткені, аяти каримадан мәйіттің естімейтіндігі аңғарылуда. Аллаһу та’ала кәпірлердің естімейтіндігін көрсету үшін оларды өліге ұқсатқан дейді. Бұған берілетін жауап, бұл сөз өз-өзін жоққа шығаруда. Өйткені мәйіттің қабірге қойылған кезінде еститіндігін айтқан адамның әрдайым еститініне де сенуі керек. Басқа уақыттарда естімейді делінбеген. Қабірге қойылған кезде еститіндігін аятудың да аяти каримаға сай болмауы керек болады.

Қабірдегі мәйіттерге сәлем берудің сүннет екендігін Әһли сүннет ғалымдары бірауыздан айтқан. Үлкен ғалым Ибн Мәләк «Мәсабиһ» кітабын шәрһ еткенде «Қабірдегілерге сәлем беру» хадисін түсіндіргеннен кейін «Бұл хадис шәриф мәйіттің естімейтіндігін айтқандардың қателескенін көрсетумен қатар, Имам Ахмедтің және Әбу Даудтың «Сүнән» кітаптарында, Хакимнің «Мүстәдрәк» кітабында, Ибн Әби Шәйбәнің «Әл-мусаннәф» кітабында, Бәйһақидың «Азаб-ул-қабр» кітабында, Таялиси мен Абду ибн Хамидтің «Мүснәд» кітаптарында, Хаммад ибн Сырридің «Әз-зухд» кітабында, Ибн Жәрир, Ибн Әби Хатем және басқа да ғалымдардың сахих жолдармен жеткізген Бәра бин Азиб (радиаллаһу анһ) хабар берген «Қабірдегі фитна мен сұрақ» хадисінің соңында «Мүмин болған мәйітке "құлым дұрыс айтты" деген дауыс естіледі. Қабірде жәннаттан төсеніш жайылады. Жәннат киімдері кигізіледі. Мәйітке жәннаттан есік ашылады. Қабірге жәннат иістері жайылады. Көре алатын жеріне дейін тарайды. Сұлу жүзді, әдемі киімді, хош иісі аңқып тұрған біреу келеді. Одан "сен кімсің, сенің қайырлы жүзің не?" деп сұралады. "Мен сенің салих амалыңмын" деп жауаптайды. Мұны естігенде "Йа, Раббым! Қиямет тез басталса ғой! Йа, Раббым, қиямет тез басталып, бала-шағама және мал-мүлкіме қауышсам ғой" дейді» делінген. Кәпір болған мәйітке бұлардың терісі болады, қиыншылықтар келеді. Бұл хадис шәриф мәйіттің еститіндігін, көретіндігін, сөйлейтіндігін, иіс сезетіндігін, ұғынатындығын, ойланатындығын және жауап беретіндігін көрсетуде. Бұл істердің бәрі қабір сұрағынан кейін болады. Осындай екендігін ғалымдар бірауыздан айтқан. Имам Суюти сияқты хадис имамдары бұл хадистің «Мутәуатыр», яғни ең дұрыс хадистерден екендігін айтқан. Бұл хадис шәриф өлілерге сәлем берудің тірілерге сәлем беру сияқты екендігін және олардың да еститіндігін көрсетіп тұр» деген.

[Имам Ахмед 241 [м.855] жылы Бағдадта, Әбу Дауд Сүлейман Сижстани Ханбали 275 [м.888] жылы Басрада, Хаким Мұхаммед Нишапури 405 [м.1014] жылы Нишапурда, Абдуллаһ ибн Әби Шәйбә 235 [м.850] жылы, Әбу Бәкір Ахмед Бәйһақи 458 [м.1066] жылы Нишапурда, Әбу Дауд Сүлейман Таялиси Басри 204 [м.818] жылы, Әбу Мұхаммед Абду ибн Хамид Кеши 249 [м.863] жылы, Хаммад ибн Сырри Дарими 243 [м.857] жылы Куфада, Мұхаммед бин Жәрир Табари 310 [м.923] жылы Бағдадта, Әбу Бәкір Мұхаммед ибн Әби Хатәм Нишапури 320 [м.932] жылы, Абдуллатиф ибн Мәләк 801 [м.1399] жылы Измирде Тирда қайтыс болған (рахметуллаһи алейһим әжмаин).]

«Фәтауа-и Хиндия» кітабында «Қабір зияратына тыйым салынбағандығын Имам Ағзам Әбу Ханифа айтқан. [Уаһһаби кітабы да қабірді зиярат етудің рұқсат екендігін жазуда.] Имам Мұхаммедтің сөзінен қабір зияратының әйелдерге де рұқсат екендігі аңғарылуда» делінген. «Тәһзиб» кітабында «Қабір зияраты мүстаһаб. Мәйітті зиярат ету, жақын және алыс болуына қарай, оны тірі кезінде зиярат ету сияқты» делінген. Хусейн Сәманидің «Хазанатул-муфтин» кітабында да осылай жазылған. Қабірлерді зиярат еткенде аяқ киім шешіледі. Мәйіттің бетіне бұрылып, құбылаға артымен қарап тұрады. «Әссәләму алейкум йа әһләл қубур! Аллаһу та'ала сендерді және біздерді кешірсін! Сендер бізге дейін өттіңдер. Біз сендердің арттарыңнан барушылармыз!» делінеді. «Ғараиб» кітабында да осылай жазылған. Мазарда дауыстап немесе жай дауыспен «Мүлк» сүресін оқуға болады. Басқа сүрелерді де оқуға болатындығы «Захира» кітабында «Қабірлердің басында Құран кәрім оқудың құндылығы» баяндалған жерінде айтылған. Қазыхан Хасанның «Хания» фәтуаларында жазылғанындай, мәйіттің Құран кәрім дауысын естіп рахаттануына ниет еткен адам дауыстап оқиды. Бұлай ниет етпеген адам жай дауыспен оқиды. Өйткені Аллаһу та'ала Құран кәрімді қалай оқылса да естиді. «Баззаззия»-да жазылғанындай, мазарда қабір үстіндегі жасыл шөпті жұлу мәкрух. Өйткені бұл шөптер тәсбих етеді. Бұл тәсбихтер мәйіттің азаптан құтылуына көмектеседі. Мәйіт осы тәсбихтерді естіп рахаттанады. Шәрнблалидің «Имдад-ул-фитах» кітабында және басқа да Ханафи ғалымдарының кітаптарында осылай жазылған. Фәтуа беру дәрежесіне көтерілген осындай үлкен ғалымдардың айтуынша, мәйіт тірілер ести алмаған жасыл шөптің тәсбих етуі сияқты дауыстарды естісе, оған сөйлеген адамның дауысын естімеуі мүмкін бе? Естімейді дейтіндер, бәлкім, дүниеде құлақпен естігендей естімейді демекші болған. Олай болса, фиқһ кітаптарында ант ету бөліміндегі антты түсіндіргенде айтылғандар бір-біріне сай түскен болады. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хадис шәрифіне де сенген болады. Ғалымдар арасында сөзбірлігі пайда болады. Мазһаб көсемі болған Имам Ағзам Әбу Ханифа (рахметуллаһи алейһ) бұған сенбегендігін айтты делінсе, бұл үлкен ғалым да басқа мазһаб имамдары сияқты «Сахих хадистер менің мазһабым» деген. Тіпті Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) аса бағынғандықтан, «Мүрсәл», тіпті «Заиф» болған хадис шәрифтерді де мазһабында дәлел қылып алған. Осындай имамның сахих хадистерге бағынбауын ойлауға болады ма? Бұдан да аңғарылып тұрғаны, мәйіттердің естімейтіндігін айтқан бірнеше ғалым «дүниеде естігендей естімейді» демекші болған. Өйткені, сахих хадисті тастап, басқасының сөзіне еру ешқандай ғалымға рұқсат емес.

Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) және екі қабір досы болған Әбу Бәкір мен Омардың (радиаллаһу та'ала анһума) мүбәрәк қабірлерін зиярат етудің және оларға сәлем берудің, олардан шапағат сұраудың сүннет екендігін Ханафи мазһабының ғалымдары бірауыздан айтқан. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) және екі досының еститіндігіне сенбегенде бұл сөздері бір-біріне сай болмас еді. Тіпті «Барлық қабірді зиярат ету сүннет» деген сөзіне де сай болмас еді. Олардың ант ету туралы сөздері дүниеде тірілердің естуіне қатысты екені айтылса, сөздерінің арасында қарама-қайшылық мүлдем қалмаған болады.

[Қадихан Фәрғани 592 [м.1196] жылы қайтыс болды.]

 

НӘТИЖЕ: Ахмед ибн Тәймия «Китаб-ул-интисар-фил-имам-и Ахмед» кітабында жазғанындай, «Бәдір»-де шұңқырға толтырылған кәпірлердің естуіне хазреті Айшаның сенбеуі оған кінә болмайды. Өйткені, Ол хадис шәрифті естімеген. Бірақ басқалардың сенбеуі кінә болады. Өйткені, бұл хадис шәриф барлық жерге тарады. Зәру түрде сенуі қажет болған білімдерден саналды. Ибн Тәймияның бұл сөзі Бәдір шұңқырындағы кәпірлердің естігендігіне сенбейтіндердің кәпір болатынын көрсетуде. Өйткені, дінде сену зәру болған бір нәрсеге сенбеген адамның кәпір болатындығы мазһаб кітаптарының барлығында жазылған. Мәйіттің естімейтіндігін айтқан бірнеше ғалым және мысалы, Айша (радиаллаһу анһа) қабірдегі кәпірлердің естімейтіндігін айтқан. Бірақ Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) және үмбетінің арасында шәһид болғандардың, әулие болғандардың қабірлерінде еститіндігіне сенбеген бірде-бір ғалым жоқ. Хазреті Айша да, басқалары да бұған сенген. Қазіргі заманда кеңінен тарап жатқан мазһабсыздардың және оларға алданған сауатсыздардың мәйіт естімейді деп айтуының, тіпті Расулуллаһты да сол қатарға қосуларының жаман екендігі осыдан да аңғарылуда. Бұл сауатсыздардың, бұл адасушылардың жазасын Қаһһар болған Аллаһу та'ала әлбетте береді. Ибн Тәймия өлілердің тірілуіне қатысты фәтуаларында «Өлілер өздерін зиярат еткендерді біледі ме? Таныстарынан немесе танымайтындарынан біреу келгенде оның келгенін аңғарады ма?» деген сұраққа «Иә, біледі және аңғарады» деп жауаптаған. Өлілердің кездесетіндігін, сұрасатындығын және тірілердің амалдары оларға көрсетілетіндігін мәлімдейтін хабарларды жазған. Хазреті Халид ибн Зәйд Әбу Әйюб Ансари хазреттері хабар берген хадис шәрифті Абдуллаһ ибн Мубәрәк жеткізген. Бұл хадис шәрифте: «Мүмин қайтыс боларда рахмет періштесі оның рухын алады. Мәйіттер, дүниеде сүйінші сұрағандардың жиналғанындай, оның айналасына жиналады. Одан сұрай бастайды. Араларынан бірнешеуі "Бауырларыңды мазаламаңдар, тынықсын! Өте қиын жерден келе жатыр" деседі. Оның айналасына үймелейді. Дүниедегі таныстарын сұрайды. "Пәленше не істеп жүр? Пәленше әйел күйеуге шықты ма?" деп сұрайды» делінгендігін хабар беруде. [Халид бин Зәйд (радиаллаһу анһ) 49 [м.670] жылы Суфиян бин Ауф басшылығындағы әскермен Стамбұлды қоршаған кезде дизентерия ауруынан қайтыс болды. Стамбұлда «Әйюб» деп аталатын жердегі кесенесі аса көрнекті болып, зиярат етушілері оның рухымен тәуәссул етуде.]

Аллаһу та'ала шәһидтердің тірі екендігін және ризықтандырылатындығын айтты. Хадис шәрифте шәһидтердің рухтарының жәннатқа кіргендігі хабар берілген. Ғалымдардың бірнешеуі бұл ниғметтердің тек шәһидтерге арналғанын, сыддықтардың ондай болмайдығын айтқанымен, имамдарымыздың және Әһли сүннет ғалымдарының көбінің айтқаны дұрыс. Олар тірі болу, ризықтану және рухтардың жәннатқа кіруі тек шәһидтерге ғана тән емес деді. Аяти карималардан және хадис шәрифтерден осылай аңғарылуда деді. Бұлардың тек қана шәһидтерге қатысты етіп айтылуы шәһидтердің өліп жоқ болды деп саналып, соғыстан қорқуының алдын алу үшін. Соғысқа баруға және шәһид болуға тосқауыл болатын күмәнді кетіру үшін. «Исра» сүресінің «Кедейліктен қорқып балаларыңды өлтірмеңдер!» деген отыз бірінші аяты да осы сияқты. Кедейліктен қорқпай да өлтіру рұқсат болмағанымен, кедейліктен қорқып өлтіргендер көп болғандықтан, аяти карима оқиғаларға қарай жіберілген. Абдулуаһһаб ұлы Мұхаммед осы аяти кариманы көрсетіп, қабірді зиярат етуге тыйым салуда.

[Ибн Тәймия 728 [м.1328] жылы Шамда қайтыс болды.]

Осы жерге дейін Ахмед ибн Тәймия Харранидің кітабындағы дәлелдерді көрсеттік. Уаһһабилер Ибн Тәймияның жолында жүргенін айтады. Оның үлкен ғалым екендігін айтады. Оны Шайх-ул-ислам дейді. Алайда, оның кітаптарын және пікірлерін қабыл етпейді. Ол барлық мәйіттердің шәһидтер сияқты тірі екендігін және шәһидтер сияқты ризықтанатынын айтқан. Оның сөзіне бағынбайтын және оның сөзіне бағынғандарға кәпір, мүшрик деп атайтындардың оның жолында жүргеніне сенуге болады ма? Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) естімейді және зияратқа келгендерді, одан сұрағандарды көрмейді, білмейді, танымайды дейтін ақымақтар Ибн Тәймияның және ешкімнің жолында емес. Олар өз нәпістерінің, өз рахаттарының соңында. Аллаһу та'ала оларға ақыл берсін және дұрыс жолын көрсетсін! Әмин!

Мәйіттердің тірілерді көретіндігін көрсететін дәлелдердің бірі – Бұхаридегі «Әр мәйітке күнде таңертең және кешке ахиреттегі орны көрсетіледі. Жәннаттық болғанға жәннаттағы орны, ал тозақтық болғанға тозақтағы орны көрсетіледі» хадис шәрифі. «Көрсетіледі» сөзі олардың көретіндігін айқындап тұр. Аллаһу та'ала «Перғауын»-ның адамдары туралы «Оларға таңертең-кешке от көрсетіледі» деді. Мәйіт көрмегенде, көрсетіледі сөзі пайдасыз болар еді. Әбу Нуайм Амр бин Динардан алып хабар беруде: «Адам өлгенде рухын періште ұстайды. Рух дененің жуылуына, кебінделуіне қарайды. Оған "Адамдар сені қалай мақтап жатыр, есті" делінеді.» Абдуллаһ ибн Әбиддунияның Амр бин Динардан алып жеткізген хадис шәрифінде «Адам өлгеннен кейін бала-шағасының басына келгендерді біледі. Өзін жуындырғандарға және кебіндегендерге қарайды» делінген. «Бұхари»-дегі сахих хадисте «Мүнкәр мен Нәкир періштелері сұрақ-жауаптан кейін мәйітке "Тозақтағы орныңа қара! Аллаһу та'ала ауыстырып, саған жәннаттағы орынды сыйлады" дейді. Ол қарайды, екеуін бірге көреді» делінген.

[Ибн Әбиддуния 281 [м.894] жылы Бағдадта қайтыс болды.]

Ибн Әбиддуния және Бәйһақи «Шуаб-ул-иман» кітабында Әбу Хурайрадан (радиаллаһу та'ала анһум) жеткізген хадис шәрифте: «Бір адам танысының қабірінің қасына келіп, сәлем берсе, мәйіт оны танып, сәлем береді. Танымайтын қабірінің қасына келіп сәлем берсе, сәлеміне жауап береді» делінген. Бұл хадис шәрифтен аңғарылып тұрғаны, мәйіт өзін зиярат етушіні, қабіріне келген адамды көреді. Егер көрмейтін болғанда, дүниеде танымаған адамын танымайтындығы айтылмас еді. Біріншісін танып, жауап береді. Екіншісінің сәлеміне танымай жауап береді.

Имам Ахмед және Хаким хазреті Айшадан (радиаллаһу та'ала анһа) хабар берген: «Бөлмеме кіріп, киімімді шешетін едім. Өйткені қабірлерде әкем мен күйеуім бар еді. Хазреті Омар (радиаллаһу та'ала анһ) да жерленгеннен кейін бөлмеме кіргенде киімімді шешпейтін болдым. Өйткені ол бөтен (намахрем) еді. Одан ұялатын едім.» «Әрбаин-ут-тайия» кітабында жазылған хадис шәрифте «Мәйіт дүниеде жақсы көрген адамы зиярат етіп келгенде қуанады» делінген. Бұл хадис шәриф мәйіттің зияратқа келген адамды көретінін көрсетіп тұр. Егер көрмесе, онда танымайтын және қуанбайтын еді. «Сахих Мүслим»-де Амр ибн Астан (радиаллаһу анһ) хабар берілген. Өлетін кезінде айтты: «Мені жерлеген кезде үстіме топырақ тастаңдар! Кейін мал сойып, етін бөлетіндей уақыт қабірімнің басында күтіңдер. Сендермен бірге қабіріме үйренейін және сендерді көріп тұрайын. Осылайша, Раббым жіберген сұрақ періштелеріне оңай жауап берейін.» Қабірдегі мәйіттердің еститіндігін және көретіндігін айқындайтын осындай дұрыс хабарлар көп. Біз қажетінше көрсеттік. Ұзатуға қажеттілік жоқ болса керек. Тірілердің амалдары өлілерге көрсетілетінін жоғарыда жазған едік. Оларда көру болмағанда, амалдардың оларға көрсетілуі дұрыс болмас еді. Өйткені амалдардың көрсетілуі дегеніміз – екі иықтағы «Кирамән катибин» періштелері жазған нәрселердің көрсетілуі екендігі аңғарылып тұр. Бұл мәйіттердің көретіндігін айқындап тұр. Сондықтан, біз де өлілердің көретіндігін түсіндіргеннен кейін тірілердің амалдарының оларға көрсетілуін хабарлаған хадис шәрифтерді жазуды жөн санадық.

[Амр ибн Ас 43 [м.663] жылы Мысырда қайтыс болды.]

Бұл білімдерді сауатсыздар түсінбейді. Өйткені, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сүннетін және бұл туралы хадис шәрифтерін естімеген. Өздерін ғалым санайтын бұл адамдар соншылықты сауатсыз және соншалықты ақымақ, «қабірдегі пайғамбарлар (салауатуллаһи та'ала алейһим әжмаин) және әулиелер (рахимә-һумуллаһу та'ала) қабір басына келіп, олардан шапағат және көмек сұраған адамдарды қалайша біледі?» дейді. Оларға айтарымыз, оларға дүниеде кезінде көптеген нәрселер білдіріледі. Өлгеннен кейін де неге білдірімеске? Яки Аллаһу та'ала өз әдетінен тыс оларға нәсіп етіп, олар естиді және біледі. Тірілердің амалдарының өлілерге көрсетілетіндігі хадис шәрифте айтылған. Бұған сенбейтіндерге дәлел болған хадис шәрифтерді жоғарыда жаздық. Бұл хадис шәрифтерді оқып түсінбейтін адам өлі тек қана дүниеде танитын адамдарын көреді, естиді десе, оған айтарымыз, хадис шәрифтер таныс және бейтаныс деп ажыратпаған. Бірақ олар сонда да қарсы шығады. Өліп, өз бастарына келгенге дейін сенбейді.

 Үмбеттің амалдарының Расулуллаһқа көрсетілетіндігін хабар берген көптеген хадис шәрифтер бар. Бәззаздың сахих адамдардан алып, Абдуллаһ ибн Мәсуд хазреттерінен хабар берген хадис шәрифінде: «Менің өмірім, тірі болғаным сендерге қайырлы. Өйткені сендер маған айтып жеткізесіңдер, мен де айтып жеткіземін. Ажалым жеткенде қайтыс болуым да сендерге қайырлы болады. Амалдарың маған көрсетіледі. Жақсы амалдарыңды көрген кезімде Аллаһу та'алаға шүкір етемін. Жаман амалдарыңды көрген кезімде сендер үшін кешірім сұраймын» делінген. Бұл хадис шәриф Расулуллаһтан естідім деп хабар берілген. Басқа да сенімді ғалымдар мұны «Мүрсәл» деп хабарлаған. Амалдардың, істердің таныстарға көрсетілетіндігін хабарларған хадис шәрифке келер болсақ, Имам Ахмед және Хаким Тирмузи «Нәуадир-ул-усул» кітабында және Мұхаммед бин Исхақ ибн Мәндә есімді әйгілі хадис ғалымдары хабар берген хадис шәрифте: «Жасаған амалдарың қабірдегі жақындарыңа және таныстарыңа көрсетіледі. Олар жақсы амалдарыңды көргенде қуанады. Ондай болмаған амалдарыңа "Йа, Раббым! Бізді дұрыс жолға түсіргенің сияқты бұл бауырымызды да түсір. Одан кейін рухын ал!" дейді» делінген. Үлкен хадис ғалымы Сүлейман Әбу Дауд Таялиси «Мүснәд» кітабында Жабир бин Абдуллаһтан келген хадис шәрифті былай жеткізген: «Жасаған амалдарың мазардағы жақындарыңа және таныстарыңа көрсетіледі. Амалдарың жақсы болса, қуанады. Жақсы болмаса, "Йа, Раббым! Оларға жақсы амалдар істеуіне жүректеріне шабыт бере гөр!" дейді.» Ибн әби Шәйбә «Мусаннәф» кітабында, Хаким Тирмузи мен Ибн Әбиддуния Ибраһим бин Мәйсарадан хабар бергені бойынша, Әбу Әйюб-әл-Ансари Стамбұлға соғысуға кетті. Біреудің қасынан өтіп бара жатып «Адамның түсте жасаған істері кеш болғанда мазардағыларға көрсетіледі. Кешке жасаған істері таң болғанда мазардағыларға көрсетіледі» дегенін естіді. Әбу Әйюб хазреттері «Не айтып жатырсың?» деп сұрағанында, «Уаллаһи мұны сіз үшін айтып жатырмын» деді. Әбу Әйюб «Йа, Раббым, саған сыйынамын. Убадәт-әбни Самиттің және Сад бин Убаданың алдында олар өлгеннен кейін жасағандарым үшін қарабет қылма» деді. Ол адам жауап ретінде «Аллаһу та'ала құлдарының кемшіліктерін жасырады, амалдардың жақсысын көрсетеді» деді. Хаким Тирмузидің «Нәуадир» кітабында хабар берген хадис шәрифінде: «Адамдардың амалдары дүйсенбі және бейсенбі күндері Аллаһу та'алаға ұсынылады. Пайғамбарларға, әулиелерге және ата-анаға жұма күндері көрсетіледі. Жақсы амалдарын көргенде олар қуанады. Жүздерінің нұры артады. Аллаһтан қорқыңдар! Өлілерді ренжітпеңдер!» делінген. Адамдардың амалдары мазардағы танымайтын өлілерге де көрсетіледі. Абдуллаһ ибн Мүбәрәк пен Ибн Әбиддунияның Әбу Әйюб-әл-Ансариден (радиаллаһу та'ала анһ) хабар берген хадис шәрифінде «Жасаған амалдарың өлілерге көрсетіледі. Олар жақсы амалдарыңды көріп қуанады. Жаман амалдарыңды көргенде мұңаяды» делінген. Хаким Тирмузидің, Ибн Әбиддунияның, Бәйһақидың «Шуаб-ул-иман» кітабында Нуман бин Бәширден хабар берген хадис шәрифінде: «Мазардағы бауырларың үшін Аллаһу та'аладан қорқыңдар! Жасаған амалдарың оларға көрсетіледі» делінген. Бұл екі хадис шәриф барлық өлілерге қатысты. Әбуд-дәрда (радиаллаһу та'ала анһ) айтқанындай, жасаған амалдарың өлілеріңе көрсетіледі. Олар бұған қуанады немесе мұңаяды. Ибнул Қайим Жәузия «Китабур-рух» кітабында Ибн Әбиддуниядан, ол Садақа бин Сүлейман Жафардан хабар берген: «Бір жаман қасиетім бар еді. Әкемнің өлімінен кейін өкіндім. Бұл қылықтарымды доғардым. Бір арада күнә істеп қойдым. Кейін әкемді түсімде көрдім. "Балам! Сенің жақсы амалдарыңмен қабірімде рахаттанып жатқан едім. Жасаған амалдарың бізге көрсетіледі. Сенің істерің салихтардың амалына ұқсайды. Бірақ соңғы істегеніңе қатты ренжідім, ұялдым. Қасымдағы мәйіттер арасында мені ұятқа қалдырма" деді.» Бұл хабар бөтен мәйіттердің де дүниедегі істерді аңғаратынын көрсетіп тұр. Өйткені, баласының істері әкесіне көрсетілген кезде әкесі ұлына мені қасымдағы өлілерден ұялтпа деген. Бөтен өлілер баланың амалдарының әкесіне көрсетілгендігін аңғармағанда, әкесі түсте олай айтпас еді. Хазреті Халид бин Зәйд Әбу Әйюб-әл-Ансаридың (радиаллаһу та'ала анһ) хабар берген хадис шәрифінде де танитын барлық өлілерге дүниедегі істердің көрсетілетіндігін жоғарыда жазған едік.

[Ибн Мәндә 395 [м.1005] жылы қайтыс болды.]

[Әбу Дауд 204 [м.819] жылы қайтыс болды.]

 

Төртінші бөлім: Мәйіттердің бір-бірін зиярат етуі және кездесуі де сахих хабарлармен жеткен. Харис бин Әби Усама және Убайдуллаһ бин Саид Уаили «Ибанә» кітабында және Уқайлидің Жабир бин Абдуллаһтан хабар берген хадис шәрифінде «Өлілеріңнің кебінін жақсылап жасаңдар! Олар қабірлерінде бір-бірін зиярат етеді және мақтанады» делінген. «Мүслим» сахихындағы хадис шәрифте: «Бауырының жаназа істерімен айналысқандарың кебінін жақсылап жасасын!» делінген. Өйткені, мәйіттер бір-бірін зиярат етеді және мақтанады. Әбу Хурайра жеткізген хадис шәрифте: «Өлілеріңнің кебіндерін жақсылап жасаңдар! Өйткені, олар бір-бірін кебіндерінің ішінде зиярат етеді» делінген. Тирмузи, Ибн Мажа, Мұхаммед бин Яхия Хамадани «Сахих» кітабында және Ибн Әбиддуния, Бәйһақи «Шуаб-ул-иман» кітабында Әбу Қатададан жеткізген хадис шәрифтерінде: «Араларыңнан біреуің дін бауырларыңның жаназа істерімен айналысатын болса, оның кебінін жақсылап жасасын! Өйткені, олар қабірлерінің ішінде бір-бірін зиярат етеді» делінген.

[Харис бин Әби Усама Бағдади 282 [м.895] жылы, Убайдуллаһ Уаили 440 [м.1048] жылы, Мұхаммед бин Омар Хижази Уқайли 322 [м.934] жылы, Мұхаммед Тирмузи 320 [м.932] жылы Бағ қаласында, Мұхаммед ибн Мажа 273 [м.886] жылы Қазуинде, Мұхаммед Хамадани Мысри Шафии 347 [м.959] жылы, Абдуллаһ ибн Әбиддуния 281 [м.894] жылы Бағдадта, Ахмед Әбу Бәкір Бәйһақи 458 [м.1066] жылы Нишапурдың Бәйһақ ауылында қайтыс болған (рахметуллаһи та'ала алейһим әжмаин).]

Ибн Тәймия фәтуаларының әртүрлі жерінде айтады: «Қабірлер орналасқан қалалар әлемде бір-біріне жақын болса да, алыс болса да, мәйіттер бірін-бірі зиярат етеді. Алыс қалада болған мәйіттердің рухтары бір-бірімен кездеседі.» Ханафи мазһабының ғалымдары фиқһ кітаптарында «Кебіннің жақсы болуы сүннет. Өйткені, мәйіттер бір-біріне мақтанады және бірін-бірі зиярат етеді» деп жазылған. Тіпті, барлық мазһабтардың ғалымдары фиқһ кітаптарында мұның осындай екендігін айтқан. Осындай екендігін көрсететін хабарлар және адамды таңқалдыратын оқиғалар көп жетіп келген. Оқығысы келгендер хадис ғалымы Имам Суюти хазреттерінің «Шәрһ-ус-судур» кітабын пайдалана алады. [Мазһабсыздар хадис ғалымдарына жүгінгендігін айтады. Хадис кітаптарынан дәлел ретінде көп хадистер жазады. Ең үлкен Ислам ғалымы – Ибн Тәймия дейді. Бұл хадис кітаптарында өлілердің біз білмейтін және түсінбейтін көрумен және естумен сезетіндігін оқиды да, бұған сенбейді. Расулуллаһ алейһиссаламның және әулиелердің еститіндігіне сенетіндерге кәпір дейді. Мүшрик деп атайды. Пайғамбарымыздың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мүбәрәк кесенесінің алдында «Шапағат, Йа, Расулаллаһ» деген қажыларды мүшрик деп санайды. Осы себептен жүз мыңдаған қажылардың «Мина»-да сойған жүз мыңдаған құрбандықтарын нәжіс, өлексе деп сол құрбандық еттерін жемейді. Топыраққа көміп, үстінен бульдозермен өтіп тегістейді. Мүшриктердің сойғанын жеуге және сатуға болмайды дейді.]

 

Бесінші бөлім: Өлілер дүниеде тірі болғандардың жасаған амалдарын, оларға көрсетілмесе де, біледі. Мазһабсыздар ғұлама деген, өте ұлы деп санаған Ибн-ул-Қайим Жәузия «Китаб-ур-рух» кітабында былай жазған:

ТАРАУ: Хафыз, яғни хадис ғалымы Әбу Мұхаммед Абдуллаһ Әшбили (рахимә-һуллаһу та'ала) бұл жерде ұзақ мәліметтер берген. Өлілер тірілердің амалдарын сұрайды. Тірілердің сөздері мен іс-әрекеттерін аңғарады. Кітабында бір беттен кейін Амр бин Динар айтады: «Адам өлгенде тастап кеткендерінің басына келгендердің бәрін біледі. Оны жуындырғанын және кебіндегенін көреді, оларға қарап тұрады». Ибн Қайим Жәузия кітабында тағы бір беттен кейін жазған: «Са'б бин Жусама мен Ауф бин Малик бір-бірімен ахиреттік бауыр болды. Өзара "Қайбіріміз ертерек өлсек, түске кірейік" деп келісті. Са'б бұрын өлді. Ауфтың түсіне кірді. Ауфтың "Аллаһу та'ала саған не істеді?" деген сұрағына "Кешірді" деп жауап берді. Сөйлесуінің соңында бауырым: "Мен өлгеннен кейін менің жақындарымның істегендерінің барлығы маған көрсетіліп тұрады. Тіпті мысығымыздың пәлен күн бұрын өлгенін хабар алдым. Қызым алты күнге дейін өледі. Сен оған уаси бол" деді. Түсте айтқанындай болды.» Кітабында бұдан кейін Сабит бин Қайстың Халид бин Уәлидтің (радиаллаһу та'ала анһ) әскері арасындағы біреудің түсіне кіргендігі айтылған. «Халид бин Уәлидке бар, оған айт, мен шәһид болған кезімде Ислам әскерінен біреу менің қасыма келді. Үстімдегі болат сауытымды шешіп, шатырына алып барды. Оның шатыры ең соңында. Шатырының қасында ұзын жүгені болған ат жайылып жүр. Сауытымды одан алсын» деді. Бұл адам Халидқа осыларды айтып берді. Сөйтіп бірге барды. Сауытты сол шатырдан тапты.

 

Алтыншы бөлім: Тірілердің амалдарынан хабар алғанда өлілердің қынжылатындығын Имам Суютидің «Шәрһ-ус-судур» кітабында Дәйләмидің Айша анамыздан (радиаллаһу анһа) жеткізген хадис шәрифі жазуда. Бұл жерде: «Адам үйінде болғанда не нәрселерге қынжылатын болса, қабірінде де сол нәрселерге қынжылады» делінген. Имам Қуртуби «Тәзкирә» кітабында жазғанындай, дүниеде болғандардың амалдарын Аллаһу та'ала періште арқылы немесе ишара арқылы, белгі беріп, яки басқа жолмен өлілерге хабарлайды.

Ибн Қайим Жәузия «Китаб-ур-рух» кітабында жазған: «Тірілердің рухтары мен өлілердің рухтарының кездесетіндігін хабарлағандардың бірі мынау: Тірі өліні түсінде көріп, оған сұрақтарын қояды. Мәйіт тірінің білмейтіндерін оған хабар береді. Берген болған немесе болатын хабарлары дұрыс шығады. Көбінесе тірі кезінде көміп, ешкімге айтпаған затының орнын хабар береді. Алашағының бар екенін және куәгерлерді айтуы көп байқалған. Ешкім білмейтін, өзі жасырын жасаған ісін хабар бергені және айтқанындай шыққаны көп байқалған. Ең таңқалдыратыны, пәлен уақытта өлесің деген адамдары сол уақытта өлгендігі байқалған. Тірі адамның жасырын жасаған ісін өлі тарапынан басқа тіріге хабарланғаны да көп байқалған. Са’б және Сабит өлгеннен кейін түсте тірілермен сөйлескен. Бұл туралы жоғарыда жазған едік.» Имам Суюти «Шәрһ-ус-судур» кітабында Мұхаммед бин Сыриннен (радиаллаһу анһ) хабар бергені бойынша, мәйіттердің айтқан нәрселерінің бәрі дұрыс. Өйткені, мәйіт мүлдем өтірік пен қателік болмаған әлемде. Бұл әлемде болғандар тек қана дұрыс айтады. Көргендеріміз және түсінгендеріміз бұл сөзімізді растап тұр. Ибн-ул-Қайим және басқалары да осылай айтты. Рух латиф (жеңіл) болғандықтан, сезім мүшелерімен аңғарылмайтын нәрселерді түсінеді. Хаким және Бәйһақи «Дәлаил» кітабында Сүлейманнан хабар бергені: «Умми Сәләмә хазреттерінің қасына кірдім. Ол жылап отырған еді. Неліктен жылап отырғанын сұрадым. Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) түсімде көрдім. Жылап жатқан еді. Мүбәрәк басында және мүбәрәк сақалында топырақ бар еді. "Мүбәрәк жүзіңіз неге осындай болып тұр?" деп сұрадым. "Балам Хусейннің шәһид етілгенін көрдім" деді.» Мұны Хатиб Тәбризи «Мишкат-ул-мәсабиһ» кітабында да жазуда. Ибн Әбиддуния (рахметуллаһи алейһ) Бәни Әсәд тайпасынан бір мазаршыдан хабарлаған. Мазаршы былай айтып берген: «Бір түні мазарда едім. Бір қабірден мынадай дауыстар келді:

"-Ей, Абдуллаһ!

-Не болды, ей, Жабир?

-Ертең біздің қасымызға анамыз келеді.

-Оның бізге пайдасы жоқ, бізге дұға жасалмайды. Әкем оған ашуланып, оған дұға етпеуге ант еткен еді."

Таң атқанда бір кісі келді. Мына екі қабірдің арасына қабір қазуымды айтты. Түнде дауыс естілген екі қабірді көрсетті. Бұл қабірдегілердің есімдерін сұрадым. "Мынаның есімі Жабир, ал мынаның есімі Абдуллаһ" деп көрсетті. Түнде естігендерімді оған айтып бердім. "Иә, оған дұға етпеуге ант еткен едім, Қазір антымды бұзып дұға етемін, артынша кафаратын өтеймін" деді.»

[Абдуллаһ Әшбили 497 [м.1104] жылы, Са’б бин Жусама – Әбу Суфиянның қыз бауыры Зейнеп бинти Харбтың баласы болып, хазреті Әбу Бәкірдің халифалығы дәуірінде қайтыс болды. Әбу Шужа Шәһрдар Дәйләми 558 [м.1164] жылы, Хаким Мұхаммед Нишапури 405 [м.1014] жылы, Сүлейман бин Ясар – Мәймунаның азат еткен құлы еді. 107 [м.726] жылы, Уәлиюддин Мұхаммед Хатиб Тәбризи Шафии 749 [м.1347] жылы, Ахмед ибн Хажәр Асқалани 852 [м.1448] жылы Мысырда, Хафыз Юсуф ибн Абдилбәрр Малики 463 [м.1071] жылы Әндүлүсте, Шатибада қайтыс болды (рахметуллаһи алейһим әжмаин).]

 

Жетінші бөлім: Өлілердің іс атқарғандығы, Аллаһу та'аланың рұқсатымен оларда көптеген нәрселер байқалғандығы сахих кітаптарда жазылған. Хадис ғалымы Имам Суюти «Әл-мутақаддим» кітабында және хафыз Ибн Хажәр фәтуаларында жазғанындай, мүминдердің рухтары «Иллийин» деп аталатын дәрежеде, кәпірлердің рухтары «Сижжин» деп аталатын жерде. Әр рух денесіне белгісіз бір күйде байланған. Бұл байланыстары дүниедегі байлану сияқты емес. Түс көрген адамның көрген нәрселеріне байлануы сияқты. Бірақ өлілердің денелеріне және басқа нәрселерге байланысы түс көрген адамның байланысынан әлдеқайда күштірек. Сондықтан Ибн Абдилбәррдің «Рухтар қабірлерінің қасында» деген сөзі мен жоғарыдағы сөздің байланысын табу қиын емес. Рухтардың өз денелеріне әсер етуі мен қолдануына және қабірде болуына рұқсат берілген. Мәйіт қабірден шығарылып, басқа қабірге қойылса, рухтың денеге деген байланысы бұзылмайды. Дене шіріп, топырақ заттары, сұйықтықтары және пайда болған газдары тараған кезде де бұл байланыс бұзылмайды. Имам Суюти айтқанындай, рухтың Иллийинде болса да, денеге байлануына және қолдануына рұқсат берілгенін Ибн Асакирдің Абдуллаһ ибн Аббастан хабар берген мына хадис шәрифі көрсетуде: Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Жафар Тайяр хазреттері шәһид болғаннан кейін айтқан: «Бір түні Жафар Тайяр қасыма келді. Қасында періште бар еді. Екі қанатты еді. Қанаттарының ұшы қанға боялған еді. Олар Йемендегі Бишә деп аталатын аймаққа бара жатқан еді.» Ибн Абидин хазреті Әли ибн Әби Талибтен хабар берген хадис шәрифінде: «Жафар бин Әби Талибті періштелердің арасында көрдім. Бишә халқына жаңбыр келетінін сүйіншілеп жатқан еді» делінген. Хадис ғалымдарынан Хакимнің Абдуллаһ ибн Аббастан берген хабарында, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) қасында отырған едім. Әсма бинти Умәйс қасымызда еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Алейкум салам» дегеннен кейін «Йа, Әсма! Қазір күйеуің Жафар Жәбрейіл және Микайлмен бірге қасыма келді. Маған сәлем берді. Сәлемдеріне жауап бердім. Маған айтты: «Мутә» соғысында кәпірлерге қарсы бірнеше күн соғыстым. Денемнің әр жерінде жетпіс үш жерден жараландым. Байрақты оң қолыма алдым. Оң қолым кесілді. Сол қолыма алдым, сол қолым да кесілді. Аллаһу та'ала екі қолымның орнына маған екі қанат берді, Жәбрейіл және Микайлмен бірге ұшып жүрмін. Қалаған кезімде жәннаттан шығамын. Қалаған кезімде кіріп, жемістерін жеймін» деді. Әсма мұны естігенде «Аллаһу та'аланың ниғметтері Жафарға бұйырсын. Бірақ, адамдар мұны менен естісе сенбейді ме деп қорқамын. Йа, Расулаллаһ, мінберге шығып, сіз айтыңызшы! Сізге сенеді» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мешітке келіп, мінберге шықты. Аллаһу та'алаға мақтау айтқаннан кейін «Жафар ибн Әби Талиб Жәбрейіл және Микайлмен бірге қасыма келді. Аллаһу та'ала оған екі қанат берген екен. Маған сәлем берді» деді. Кейін Әсмаға хабар бергендерін жеке-жеке айтып шықты. Бұл хадис шәрифтердің көрсетіп тұрғаны, Аллаһу та'ала шәһид болған және салих болған құлдарына адамдарға пайдалы болған істерді жасауға рұқсат беруде. Мұны көрсететін тағы әртүрлі хабарларды хадис ғалымдары жазған. Олардың біреуін Имам Жалаледдин Суюти былай хабарлаған: Ибн Әбиддуния айтып берген: Әбу Абдуллаһ Шами гректерге қарсы соғысқа кеткен еді. Олар дұшпанды қуып жатқан еді. Екі адам әскерден алыстады. Біреуі былай айтып берген: Дұшпан қолбасшысын кездестірдік. Оған шабуылдадық. Көп соғыстық. Досым шәһид болды. Мен кері қайттым. Әскерімізді іздедім. Кейін өз-өзіме «Обал болсын саған! Неге қашып жатырсың» дедім де, қайта оралдым. Дұшпанның қолбасшысына шабуылдадым. Қылышымды түсіріп алдым. Ол маған шабуылдап, мені құлатты. Кеудеме отырып алды да, мені өлтіру үшін қолына бір нәрсе алды. Дәл сол сәтте шәһид болған досым орнына атып тұрды. Шашынан ұстап, үстімнен түсірді. Екеуміз бірге кәпірді өлтірдік. Алыстағы ағашқа дейін бірге сөйлесіп бардық. Сол жерде өлі болып жатты. Достарыма келіп, болғандарды айтып бердім. Ханафи мазһабы ғалымдарынан «Раудат-ул-Улема» кітабының авторы Хусейн Бұхари Зәндувисти және «Зубдәт-ул-Фуқаха» кітабының авторы да бұл оқиғаны жеткізген. Хадис ғалымдарынан Мәхамили «Әмалиюл-Исфәхания» кітабында жазғаны бойынша, Абдулазиз бин Абдуллаһ айтып берген: бір досыммен Шамда едік. Оның қасында әйелі де бар еді. Олардың баласының шәһид болғанын бұрыннан білетін едім. Қасымызға бір атты кісі келді. Досым оны күтіп алды. Әйеліне қарап, «мынау біздің баламыз» деді. Әйелі «Шайтан сенен аулақ болсын. Сен алданудасың. Балаңның бұрыннан шәһид болғанын ұмыттың ба?» деді. Адам сөйлегеніне өкініп қалды. Бірақ атты кісіге жақындады. Мұқият қарап, «Уаллаһи, бұл біздің баламыз» деді. Әйелдің де қарауына тура келді. «Уаллаһи, ол баламыз» деп айқайлай бастады. Әкесі «Балам, сен шәһид болған едің ғой» деді. «Иә, әкешім. Бірақ Омар бин Абдулазиз қазір қайтыс болды. Шәһидтер болып оны зиярат етуге Раббымыздан рұқсат сұрадық. Мен одан бөлек сіздерге сәлем беруге де рұқсат сұрадым» деді. Қоштасып, кетіп қалды. Аз уақыттан кейін Омар бин Абдулазиздің қайтыс болған хабары келді. Имам Суютидің айтуынша, бұл хабарлар дұрыс. Хадис ғалымдары дәлелдерімен бірге осыларды жазған. Мұны Имам Яфии (рахметуллаһи алейһ) жазған. Оның жазбасын күшейту үшін мен де хабарладым. Осындай оқиғалар Имам Суютидің кітабында көп жазылған. Қалағандар сол кітаптан оқуына болады.

Имам Яфиидың айтуынша, мәйіттерді жақсы немесе жаман жағдайда көру Аллаһу та'аланың кейбір құлдарына нәсіп еткен аяны, кереметі. Тірілерге сүйінші беру – насихат беру, яки өлілердің артынан қайырлы іс атқару, қарыздарының өтелуіне жарауы үшін көрсетіледі. Өлілерді көру көбінесе түсте болады. Ояу кезде көретіндер де бар. Әулиелерде? һал иелерінде бұл керемет саналады. Кітаптың басқа жерінде жазғаны бойынша, Әһли сүннет мазһабының ғалымдары айтады, өлілердің Иллийиндегі немесе Сижжиндегі рухтары анда-санда, яғни Аллаһу та'ала қалаған кезде қабірдегі денелеріне қайтарылады. Ең көп жұма түндері осылай болады. Олар бір-бірімен кездеседі, сөйлеседі. Жәннаттық болғандар ниғметтерге қауышады. Азап көретіндер азапталады. Рухтар Иллийинде немесе Сижжинде болғанда денесіз де ниғмет немесе азап көреді. Ал қабірде рух пен дене бірге ниғмет көреді. Яки азапталады. Ибн-ул Қайим Жәузия «Китаб-ур-рух»-та айтқанындай, бұл жазбалардан аңғарылып тұрғаны, рухтын жағдайы күшті және әлсіз, үлкен және кіші болуына қарай өзгеруде. Үлкен рухтарға берілетіндер басқа рухтарға берілмейді. Дүниеде де рухтардың күшті, әлсіз, жылдам болуына қарай өзгеше жағдайлары бар екені аңғарылуда. Дененің тұтқындығынан, байлануынан, қолданылуынан құтылған рухтардың күші, әсері, пайдасы, жылдамдығы және Аллаһу та'ала мен заттық әлемге байланысы денеге байланған рухтар сияқты емес. Рухтың өзі жоғары, таза, биік. Денеден айрылғаннан кейін өзгеше болады. Басқа нәрселер атқара алады. Адамдардың өлгеннен кейін рухтары түске кіріп сондай нәрселер жасаған, тірі кезінде денед тұрып ондай нәрсе жасағандығы байқалмаған. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм), Әбу Бәкір, Омар (радиаллаһу анһума) көп рет түсте көрілген және олардың рухтары кәпір, залым әскерлерін таратып жіберген. Осы жазғандарымыз «Назиат» сүресінің бесінші аятының тәфсирінде кейбір муфәссирлердің (тәфсиршілердің), мысалы Бәйдауидің «Әулиелердің рухы денеден айрылғанда періштелер әлеміне кетеді. Ол жақта жәннат бақшаларында қыдырады. Денесіне де байланысын жоғалтпай, әсер ете алады» дегеніне сай келеді.

[Хусейн бин Яхия Зәндувисти Бұхари 400 [м.1010] жылы қайтыс болды. «Раудат-ул-уләма» кітабы мәшһүр. Ахмед Мәһамили Шафии 415 [м.1024] жылы Бағдатта, Омар бин Абдулазиз 101 [м.720] жылы, Афифуддин Абдуллаһ Яфии Шафии 768 [м.1367] жылы Меккеде, Қазы Абдуллаһ Бәйдауи Ширази 685 [м.1281] жылы Тәбризде қайтыс болды.]

 

Сегізінші бөлім: Тірілердің қабірдегі ниғметтер мен азаптарды түсінуі және дене көзімен көруі мүмкін екендігі Аллаһу та'ала мен Расулы тарапынан хабар берілген. Әһли сүннет уәл жамағат ғалымдары қабірде ниғмет пен азаптың бар екендігін, мұның әрі рухқа, әрі денеге бірге берілетіндігіне сену керектігін бірауыздан айтқан. «Ақаид» кітаптары бұларды ұзақ баяндауда. Қабір азабына тек «Мүтәзила» және «Харижилер» сенбейді. Қабір азабының рас екендігі хадис шәрифтерде және Асхаби кирамның (радиаллаһу та'ала алейһим әжмаин) еңбектерімен, Сәләфи салихинның жазбаларымен хабарланған. Кейбір сауатсыздардың қабір азабына сенбеуі бұл дәлелдерден бейхабар болғаны себебінен. Олардың иманын күшейту үшін дәлелдердің бірнешеуін келтіру жөн көрілді.

Пайғамбарлардың қабірде біз білмейтін өмірмен тірі екендігін, намаз оқитындығын жоғарыда жазған едік. Пайғамбарлардың қайтыс болғаннан кейін қажылыққа барғандығы Бұхари мен Мүслимде айтылған. Пайғамбар болмағандарға келер болсақ, Әбу Нуаймның хабарлауы бойынша, Сабит-ул-Бәнани айтып берген: Хамид Тауилден: «Мазарда тек пайғамбарлар ғана намаз оқиды ма?» деп сұрадым. «Жоқ, басқалар да оқи алады» деп жауаптады. Сабит «Йа, Раббым! Бір адамға қабірде намаз оқуына рұқсат берген болсаң, Сабиттің де қабірде намаз оқуын нәсіп ете гөр!» деді. Тағы Әбу Нуайм хабарлаған: Шайбан бин Жиср «Өзінен басқа тәңір болмаған Аллаһу та'алаға ант етемін, Сабит Бәнаниді қабірге қойдым. Хамид Тауил де қасымда еді. Үстін топырақпен жаптық. Топырақ бір жерінен шөгіп қалды. Қабірге қарап едім, оның намаз оқып жатқанын көрдім» деді. Ибн Жәрир «Тәхзиб-ул-Асар» кітабында және Әбу Нуайм Ибраһим бин Самиттен хабар бергені бойынша, сәре уақытында мазардан өткендер Сабит Бәнанидің қабірінен Құран кәрімнің дауысы естілгендігін айтатын еді. Ибнул Жәузи «Сафуәт-ус-Сафуә» кітабында да осыны жазған. Тирмузи, Хаким, Бәйһақи Абдуллаһ ибн Аббастан хабар берген: Сахабалардың бірнешеуі бір жерге шатыр құрған еді. Ол жерде қабір бар екенін білмеген еді. Шатырда «Мүлк» сүресінің оқылғаны естілді. Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мұны хабар бергенде: «Бұл сүре адамды қабір азабынан қорғайды» деді. Ибнул-Қайим Жәузияның «Китаб-ур-рух» кітабында жазылғанындай, мәйіттің қабірде оқитындығын осы хадис шәриф дәлелдеуде. Өйткені Абдуллаһ ибн Омар да бір жерге шатыр құрған еді. Шатырда Құран кәрім дауысы естілді. Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хабар бергенде Ол бұл сөзді растады. Хадис ғалымдарынан Абдуррахман ибн Ражаб «Ахуал-ул-қубур» кітабында жазғанындай, Аллаһу та'ала қалаған құлына қабірде салих амал жасауды нәсіп етеді. Адам өлгенде амал, ғибадат жасау міндеті бітеді. Қабірдегі ғибадатқа сауап берілмейді. Бірақ Аллаһу та'аланың есімін айтумен және ғибадат етумен мәйіт зауықтанады. Періштелер мен жәннаттағылар да осындай. Ғибадат жасаудан ләззат алады. Өйткені, зікір мен ғибадат рухы таза болғандарға ең рахат нәрсе. Рухы ауру болғандар оның ләззатын сезе алмайды. Ибнул Қайим Жәузия «Китаб-ур-рух»-та, Ибн Тәймия және тағы да көптеген ғалымдар және Имам Суюти «Шәрһ-ус-судур» кітабында осыны жазған. Әбул-Хасан бин Бәра «Рауда» кітабында жазғанындай, шырақшы Ибраһим: «Қабір қазған едім. Қабірден және кесек бөлшектерінен хош иіс сездім. Қабірдің ішіне қарасам, бір қарт кісі Құран кәрім оқып отыр екен» деп айтып берді. Мұхаммед бин Исхақ ибн Мәндә Асым Сақатиден хабар берген: «Бәлх қаласында қабір қаздық. Көрші қабірдің іші көрініп қалды. Ішінде жасыл кебінді қарт кісі қолындағы Құран кәрімді оқып отырған еді.» Бұл кітапта осы сияқты көп нәрсе жазылған. Хадис ғалымдарынан Әбу Мұхаммед Халал «Карамат-ул-әулия» кітабында Әбу Юсуф Ғасулиден хабар берген: Шамда Ибраһим бин Әдхам хазреттеріне бардым. Ол «Бүгін таңқаларлық бір нәрсе көрдім» деді. «Не көрдіңіз?» деп сұрағанымда: «Алдымыздағы мазардағы бір қабірдің қасында отырған едім, қабір жарылып, ішінен жасыл кебінді қарт кісі көрінді. Маған "Йа, Ибраһим! Аллаһу та'ала мені сен үшін тірілтті. Қалағаныңды менен сұра" деді. Мен "Аллаһу та'ала сені қалай қарсы алды?" деп сұрадым. Ол "Айналамды жаман амалдарым қоршап алған еді. Сені үш нәрсе үшін кешірдім: менің сүйіктілерімді жақсы көретін едің, дүниеде мүлдем ішкілік ішпейтін едің, ақ сақалыңмен алдыма келдің. Алдыма осылай келген мүминдерді азаптауға ұяламын" деді. Қарт кісі осыны айтқаннан кейін қабірде ғайып болды.» Ибнул Жәузи «Сафуәт-ус-сафуә» кітабында Муазә туралы баяндаған жерінде былай жазған: Үммул Әсуад айтып берген: Муазә менің сүт анам еді. Бір күні «Әбус-сахба және балам шәһид болғанда дүние көзіме зындандай болып көрінді. Ештеңенің қызығы қалмады. Тек қана Аллаһу та'аланың разылығына жеткізетін амал жасай алсам, сөйтіп Әбус-сахбамен және ұлыммен жәннатта кездесе алсам деген ой үшін ғана өмір сүргім келеді» деді. Мұхаммед бин Хусейннің айтуынша, Муазә қайтыс боларда жылады, артынша күлді. Себебін сұрадық. «Намаздан, оразадан, Құран кәрім оқудан және Аллаһу та'аланы зікір етуден айрылып жатырмын деп мұңайдым. Кейін Әбус-сахбаны көрдім. Екі бөлік жасыл киім киген екен. Дүниеде оны осылай көрмеген едім. Соған күлдім» деді. Муазә хазреті Айшаны (радиаллаһу анһа) көрген еді. Одан хадис шәриф хабар берген. Хасан Басри, Әбу Килабә, Язид Рақаши сияқты үлкен ғалымдар Муазәден хадис риуаят еткен.

[Зубдә авторы Ибраһим Мысри 957 жылы, Мұхаммед ибн Жәрир Табари 310 [м.923] жылы, Әбулфәрәж Абдуррахман ибнул Жәузи Ханбали 597 [м.1005] жылы, Әбу Мұхаммед Абдуллаһ Халал Малики 616 [м.1219] жылы Мысырда, Ибн Ражаб Ханбали 795 жылы қайтыс болған (рахметуллаһи та'ала алейһим әжмаин).]