192) ОСМАНЛЫ СҰЛТАНДАРЫ (рахимә-һумуллаһу та'ала): Осман Империясы Осман ғази тарапынан 699 [м.1299] жылы Сөгүт ауылында құрылды. Ол Йенишехирді астана қылды. Оның ұлы Сұлтан Орхан тарапынан Бурса қаласы 726 жылы римдықтардан алынып астана болды. Бірінші Мұрат хан тарапынан 767 [м.1364] жылы Эдирне, ал Фатих Сұлтан Мұхаммед тарапынан 857 [м.1453] жылы Стамбұл қаласы астана етіп бекітілді. Мемлекеттің діні «Ислам діні» еді. Заңдар, бүкіл әлеуметтік істер және адамдардың көркем мінездері, бәрі ислам дінінен қалыптасты. Апта ішіндегі демалыс күні бейсенбі күні түсте басталып, жұма күні күн батқанда аяқталатын. Мұсылмандармен бірге басқа діндегілер де ғибадаттарын, сауда-саттықтарын емін-еркін жасайтын, рахаттықта өмір сүретін. Адам хұқықтары мен әділеттікке толықтай мән берілгендіктен мұсылмандықты қайбылдағандары көп болды. Османлы сұлтандары 923 [м.1517] жылдан бастап бүкіл мұсылмандардың халифасы болды. Олар әрбір ісінде исламға бағынды. Алты жүз жиырма үш жыл бойы ислам дініне қызмет етті. Алуси «Ғалийя» кітабының тоқсан бесінші бетінде жазғанындай, «Жер жүзін салих құлдарыма мирас ретінде қалдырдым» аяти каримасының Османлы сұлтандарын мақтағанын Абдулғани Наблуси хабар берген. «Бурхан» кітабы да осыны жазған. 1326 [м.1908] жылы халифалардың құзыреті шектелді. 1340 [м.1922] жылы мемлекеттің, ал 3 наурыз 1342 [м.1924] жылы халифалықтың соңы болды. Османлы жерлерінде құрылған кішкентай араб елдері еуропалықтардың қарамағында қалды. Екінші дүние жүзілік соғыстан кейін билікке шыққан дін наданы, социалист саясатшылар ислам дінін іштен құлатуға ықпал жасады.

Мүлкийя-и шаханә, яғни саяси білім беру мектебінің директоры Абдуррахман Шерефуддин бей 1309 [м.1891] жылы Стамбұлда басылған «Тарих-и девлет-и Османия» кітабында былай жазған: «Османлы мемлекетінің құрушысы болған сұлтан Осман Йенишехирде өмірінің соңғы күндерін сүріп жатқанда ұлы Орхан келіп, Бурса қаласын жаулап алғанын сүйіншіледі де, әкесінің қайырлы дұғасына және төмендегі насихаттарына бөленді.

Күндердің күні әркімнің де ақыры осы, жоқтықтың желі кәріге де, жасқа да соғады.

Егер мен осы сәтте мәңгілікке аттансам, бақ-дәулетпен құрметті бол!

Сен сияқты мұрагер қалдырған соң, бұл дүниеден кетсем де, қайғы жоқ.

Бірақ саған бір өсиет айтамын, құлақ сал: төмен дүниенің уайымын ұмыт!

Ей, бақ пен дәреженің иесі! Зұлымдық жағына көз салма!

Әділетпен бұл әлемді көркейт! Жиһад жолын ұстап, мені қуант!

Жиһад жолында бар күшіңді салып, ел ішінде әділдік пен туралық орнат!

Ғұламаларды толық құрметте, сонда шариғат тәртібі орнығар.

Қай жерде ғылым иесін естісең, оған ықылас пен сабыр көрсет!

Әскеріңе, байлығыңа мастанба! Ғылым иелерін өзіңнен алыстатпа!

Патшалықтың негізі – шариғат тек қана! Шариғатқа қарсы іске әуес болма!

Біздің мақсатымыз – Аллаһ діні, жолымыз — Аллаһ жолы.

Әйтпесе, бұл бос азап пен жанжал үшін емес, дүниенің патшасы боламын деген даңғаза да емес.

Менің мақсатым – дінді қорғау, бұл мақсатқа сен де адал бол!

Әлемге жақсылығыңды кең тарат! Ел ісін толық әрі дұрыс жүргіз!

Патша егер жомарттықтан алыс болса, оның патшалығы тек аңыз ғана.

Халықты қорғауға күндіз-түні еңбек ет, сонда Раббыңның мейірімі саған серік болады.

(Таж-ут тауарих)

Осман ғазидың бұл насихаты Османлы мемлекетінің заңнамасының негізі болды. Османлы сұлтандары білімді тарату мен дамыту ісін елдерді бағындырудан төмен қоймаған. Олар ғылым мен кемелдік иелерін әрдайым қадірлеп, қолдап отырған. Тіпті оларды басқа мемлекет қайраткерлерінен де жоғары қойған. Мемлекеттің жағдайы мен бағытына байланысты ең алдымен және ең көп қолдау мен ықыласқа ие болған ғылымдар – араб тілі мен шариғат ғылымдары еді. Патшалар әскери істерде де, заңдық мәселелерде де шариғат үкімдеріне сүйене отырып күшейіп, беделін арттырды. Барлық істерінде олар ғұламалармен кеңесіп отырды. Мемлекеттік тәртіптерді енгізу мен реттеуді оларға тапсырды. Әкімшілік жауапкершіліктерге де оларды қатыстырды. Сондықтан Османлы мемлекетінде ғұламалар табы өте құрметті орынға ие болды. Осылайша қорқытуға сүйенгеннен гөрі, әділетті орнықтыратын заңдар жасалды.

Алғашында Орхан ғазидың ағасы Алауддин паша Бурса қазысы және үлкен ғұлама Чендерелі қара Халил мырза «Османлы мемлекетінің негізгі заңнамасын» дайындады. 729 [м.1329] жылы сұлтан Орхан есімімен ақша басылды. Әскери заңдар шығарылды. Мемлекеттің ғимараты мықты іргетастың үстіне құрылды. Фатих Сұлтан Мұхаммед хан алты тіл білетін. Молда Ғурани хазрет Бурса қазысы болған кезінде қорларға қатысты бір жарлыққа «Исламға қайшы» деп қызметінен босағанында Фатих Сұлтан Мұхаммед хан одан кешірім сұраған. Фатих ғалымдармен ақылдасып, шариғат үкімдеріне сай келетіндей заңдар дайындады. Бұл заңдар Кануни Сұлтан Сүлейман тарапынан толықтырылып, мемлекеттің заңнамасы соңғы күйіне келтірілді». Абдуррахман Шерефуддин бейдің жазбасы аяқталды.