192) ОСМАНЛЫ СҰЛТАНДАРЫ (рахимә-һумуллаһу та'ала): Осман Империясы Осман ғази тарапынан 699 [м.1299] жылы Сөгүт ауылында құрылды. Ол Йенишехирді астана қылды. Оның ұлы Сұлтан Орхан тарапынан Бурса қаласы 726 жылы римдықтардан алынып астана болды. Бірінші Мұрат хан тарапынан 767 [м.1364] жылы Эдирне, ал Фатих Сұлтан Мұхаммед тарапынан 857 [м.1453] жылы Стамбұл қаласы астана етіп бекітілді. Мемлекеттің діні «Ислам діні» еді. Заңдар, бүкіл әлеуметтік істер және адамдардың көркем мінездері, бәрі ислам дінінен қалыптасты. Апта ішіндегі демалыс күні бейсенбі күні түсте басталып, жұма күні күн батқанда аяқталатын. Мұсылмандармен бірге басқа діндегілер де ғибадаттарын, сауда-саттықтарын емін-еркін жасайтын, рахаттықта өмір сүретін. Адам хұқықтары мен әділеттікке толықтай мән берілгендіктен мұсылмандықты қайбылдағандары көп болды. Османлы сұлтандары 923 [м.1517] жылдан бастап бүкіл мұсылмандардың халифасы болды. Олар әрбір ісінде исламға бағынды. Алты жүз жиырма үш жыл бойы ислам дініне қызмет етті. Алуси «Ғалийя» кітабының тоқсан бесінші бетінде жазғанындай, «Жер жүзін салих құлдарыма мирас ретінде қалдырдым» аяти каримасының Османлы сұлтандарын мақтағанын Абдулғани Наблуси хабар берген. «Бурхан» кітабы да осыны жазған. 1326 [м.1908] жылы халифалардың құзыреті шектелді. 1340 [м.1922] жылы мемлекеттің, ал 3 наурыз 1342 [м.1924] жылы халифалықтың соңы болды. Османлы жерлерінде құрылған кішкентай араб елдері еуропалықтардың қарамағында қалды. Екінші дүние жүзілік соғыстан кейін билікке шыққан дін наданы, социалист саясатшылар ислам дінін іштен құлатуға ықпал жасады.

Мүлкийя-и шаханә, яғни саяси білім беру мектебінің директоры Абдуррахман Шерефуддин бей 1309 [м.1891] жылы Стамбұлда басылған «Тарих-и девлет-и Османия» кітабында былай жазған: «Османлы мемлекетінің құрушысы болған сұлтан Осман Йенишехирде өмірінің соңғы күндерін сүріп жатқанда ұлы Орхан келіп, Бурса қаласын жаулап алғанын сүйіншіледі де, әкесінің қайырлы дұғасына және төмендегі насихаттарына бөленді.

Күндердің күні әркімнің де ақыры осы, жоқтықтың желі кәріге де, жасқа да соғады.

Егер мен осы сәтте мәңгілікке аттансам, бақ-дәулетпен құрметті бол!

Сен сияқты мұрагер қалдырған соң, бұл дүниеден кетсем де, қайғы жоқ.

Бірақ саған бір өсиет айтамын, құлақ сал: төмен дүниенің уайымын ұмыт!

Ей, бақ пен дәреженің иесі! Зұлымдық жағына көз салма!

Әділетпен бұл әлемді көркейт! Жиһад жолын ұстап, мені қуант!

Жиһад жолында бар күшіңді салып, ел ішінде әділдік пен туралық орнат!

Ғұламаларды толық құрметте, сонда шариғат тәртібі орнығар.

Қай жерде ғылым иесін естісең, оған ықылас пен сабыр көрсет!

Әскеріңе, байлығыңа мастанба! Ғылым иелерін өзіңнен алыстатпа!

Патшалықтың негізі – шариғат тек қана! Шариғатқа қарсы іске әуес болма!

Біздің мақсатымыз – Аллаһ діні, жолымыз — Аллаһ жолы.

Әйтпесе, бұл бос азап пен жанжал үшін емес, дүниенің патшасы боламын деген даңғаза да емес.

Менің мақсатым – дінді қорғау, бұл мақсатқа сен де адал бол!

Әлемге жақсылығыңды кең тарат! Ел ісін толық әрі дұрыс жүргіз!

Патша егер жомарттықтан алыс болса, оның патшалығы тек аңыз ғана.

Халықты қорғауға күндіз-түні еңбек ет, сонда Раббыңның мейірімі саған серік болады.

(Таж-ут тауарих)

Осман ғазидың бұл насихаты Османлы мемлекетінің заңнамасының негізі болды. Османлы сұлтандары білімді тарату мен дамыту ісін елдерді бағындырудан төмен қоймаған. Олар ғылым мен кемелдік иелерін әрдайым қадірлеп, қолдап отырған. Тіпті оларды басқа мемлекет қайраткерлерінен де жоғары қойған. Мемлекеттің жағдайы мен бағытына байланысты ең алдымен және ең көп қолдау мен ықыласқа ие болған ғылымдар – араб тілі мен шариғат ғылымдары еді. Патшалар әскери істерде де, заңдық мәселелерде де шариғат үкімдеріне сүйене отырып күшейіп, беделін арттырды. Барлық істерінде олар ғұламалармен кеңесіп отырды. Мемлекеттік тәртіптерді енгізу мен реттеуді оларға тапсырды. Әкімшілік жауапкершіліктерге де оларды қатыстырды. Сондықтан Османлы мемлекетінде ғұламалар табы өте құрметті орынға ие болды. Осылайша қорқытуға сүйенгеннен гөрі, әділетті орнықтыратын заңдар жасалды.

Алғашында Орхан ғазидың ағасы Алауддин паша Бурса қазысы және үлкен ғұлама Чендерелі қара Халил мырза «Османлы мемлекетінің негізгі заңнамасын» дайындады. 729 [м.1329] жылы сұлтан Орхан есімімен ақша басылды. Әскери заңдар шығарылды. Мемлекеттің ғимараты мықты іргетастың үстіне құрылды. Фатих Сұлтан Мұхаммед хан алты тіл білетін. Молда Ғурани хазрет Бурса қазысы болған кезінде қорларға қатысты бір жарлыққа «Исламға қайшы» деп қызметінен босағанында Фатих Сұлтан Мұхаммед хан одан кешірім сұраған. Фатих ғалымдармен ақылдасып, шариғат үкімдеріне сай келетіндей заңдар дайындады. Бұл заңдар Кануни Сұлтан Сүлейман тарапынан толықтырылып, мемлекеттің заңнамасы соңғы күйіне келтірілді». Абдуррахман Шәрәфуддин бейдің жазбасы аяқталды.

1253 [м.1837] жылы сыртқы істер министрі Мұстафа Рашид паша Лондонда елші болған кезінде масон болған еді. Масон досы Стамбұлдағы ағылшын елшісі Лорд Редклифпен жаңа заңдар дайындады. Қаһарман және үздік дипломат ретінде танымал болып бедел жинау үшін батыстағы елдермен бейбіт және тыныштық құрды. Ресей соғысынан және уаһһаби қарақшыларының қорлығынан шаршаған халық батыстан келген бейбітшілік самалына алданды. «Гүлхане хатт-ы хумаюны» жарлығының жарқын сөздеріне сенді. 26 шабан, 1255 [м.1839] жылы Гүлхане алаңында Рашид паша жариялаған осы жаңа Конституция діни бауырмалдықтың орнына басқа бауырмалдықтардың шығуына жол ашты. Исламның көркем мінезінің орнына батыстың жаман әдеттерін әкелді. Стамбұлда, кейіннен Салоникида ағылшын, француз масон ложалары ашылды. Бұл жерлерде алданғандардың тәтті, жарқын сөздері және көп уәделерімен халықтың ақылы, зейіні жабылды. Осылайша османлыларға батыстың алғашқы уланған қанжары қадалды. Алып Осман Империясын іштен құлату, бөлшектеу жоспарының бірінші әрі ең әсерлі қадамы басылған болды. Жаңадан таққа отырған он сегіз жасар Сұлтан Абдулмәжид хан да осы масон ойынының шын мәнін түсіне алмады.

1967 жылы басылған «Жаңа Түркия тарихы» кітабының он екінші томында қысқаша былай жазылған: «Танзимат Хатты Хумаюны» Рашид пашаның еңбегі болғанындай, 1272 [м.1856] жылы жарияланған «Ислахат Хатты Хумаюны» да Әли пашаның еңбегі. Бұл жаңа жарлығы үшін көп адамнан сын алды. Сол күнге дейін әскерге мүлде алынбайтын христиан бодандар да әскер болу хақысын алды. Зиммилерден алынып жүрген «Жизия» атты ислами салық тоқтатылды. Мұсылман халық бұларды ой жүзінде қабылдамаған еді. Әли, Фуад, Жевдет, Сафвет және Уәфик пашаларды Мұстафа Рашид паша жетілдірді. Әли мен Фуад пашалар қызғаншақтық немесе ұзақты болжай алмау кесірінен [халықтың пайдасына] ештеңе істемеді. Империяны құрдымға жетеледі. 1284 [м.1868] жылы мамыр айында «Шурайы Девлет», яғни Даништай ашылғанда Сұлтан Абдулазиз хан оқыған сөзін Әли паша дайындап берген еді. Садри азам (премьер-министр) Әли пашаның 1287 [м.1871] жылы Бебектегі үйінде туберкулездан өлуіне Намык Кемал, Зия паша және Әли Суави секілді ойшылдар қуанды. Зия паша оны тірі кезінде де көп мазақ қылатын. Өйткені Зия паша садри азам болуды, Намык Кемал сыртқы істер министрі болуды, Әли мен Фуад пашалар тобының орнына империяны басқаруды қалаған еді. «Түркия тарихы» кітабынан алынған қысқаша мазмұндау аяқталды.

Әли пашаның «Ислахат заңы» және «Шурайы девлет»-тің басына Мидхат пашаны қоюы Османлы мемлекетінің ислам дінінен тағы біраз алыстауына себеп болып, пікірлердің және ақыр соңында империяның бөлінуіне жол ашты. 1288 [м.1872] жылы садри азам болған Мидхат паша мемлекет басқаруды, әсіресе сыртқы саясатты мүлде білмейтін. Оның үстіне шетел тілін де меңгермеген еді. Англияда масон қылынды. Мысыр уәзірі Исмаил пашадан жүз елу алтын пара алып, оған Еуропадан қарыз ала алу хақысын беретін жарлық шығаруы және тапшылығы бар бюджетті кірісін көп қылып көрсетіп патшаны алдамақшы болуы себебімен екі жарым айдан кейін қызметінен босатылды. 1293 [м.1876] жылдың соңғы айында қайтадан садри азам (премьер-министр) болды. Шурайы девлет басшысы кезінде Абдулхамид ханмен келісіп дайындаған «Бірінші конституциялық кезеңнің негізгі заңнамасын» садри азам болуының төртінші күні жариялады. Мидхат пашаның басқаруында, Зия паша және ақын Намык Кемал да қатысқан алқа дайындаған бұл заңнаманың кейбір бөлімдері адам құқығына, мемлекеттің билігіне сәйкес келмейтінін айтып, Абдулхамид хан өзгертіп дұрыстаған.

Хижреттің 1293 жылы зүл-хиджа айында және миладтың 1876 жылының соңғы айында Сұлтан Абдулхамид хан өзгерткен және растаған «Османлы мемлекетінің негізгі заңнамасы», яғни конституциясы 1334 [м.1916] жылы «Илмия салнамасы», яғни діни күнтізбенің басында жазулы. Бұл Османлы конституциясы 121 бөлімнен құралып, олардың кейбірлері төмендегілер:

Бап: 1 – Осман империясы мемлекеттерді, қазіргі иеліктегі аймақтарды және автономияларды қамтып, біртұтас дене болғандықтан, ешбір уақытта және ешбір себеппен бөлінуді қабыл етпейді.

Бап: 3 – Османлы ұлы мемлекеті (Осман империясы) исламның ұлы халифатын иелене отырып, ежелгі тәртіп бойынша Осман әулетінің үлкен ұлына тиесілі. Патша таққа отырған кезде жалпы мәжілісте, ал мәжіліс жиналмаған болса, алғашқы жиналысында шариғат пен негізгі заң ережелерін сақтауға және отан мен халыққа адал болуға ант етеді.

Бап: 4 – Патша халифа ретінде ислам дінінің қорғаушысы әрі барлық Османлы азаматтарының әміршісі және патшасы болып табылады.

Бап: 5 – Патшаның жеке тұлғасы қасиетті және жауапкершіліктен тартылмайды.

Бап: 8 – Османлы мемлекетінің бодандығындағы барлық адамдар қандай дін мен мазһабтан болса да, ешбір ерекшеліксіз «Османлы» деп аталады. «Османлы» атағы заңда белгіленген жағдайларға сәйкес беріледі немесе алынады.

Бап: 10 – Жеке бостандық барлық қол сұғушылықтан қорғалған. Ешкім шариғат пен заң белгілеген себептер мен тәртіптен басқа ешбір сылтаумен тұтқындалмайды немесе жазаланбайды.

Бап: 11 – Осман мемлекетінің діні – ислам діні. Осы негізді сақтай отырып, қоғамдық тәртіп пен жалпы әдепке нұқсан келтірмеу шартымен Османлы мемлекетінде белгілі болған барлық діндердің еркін түрде орындалуы және әр түрлі діни қауымдарға берілген діни артықшылықтардың бұрынғыдай сақталуы мемлекет қорғауында болады.

Бап: 21 – Әркім заңды түрде иеленіп отырған мал-мүлкіне толық құқылы. Қоғам игілігі үшін қажеттілігі дәлелденбейінше және заңға сәйкес оның құны алдын ала төленбейінше, ешкімнің иелігіндегі мүлік тартып алынбайды.

Бап: 118 – Заңдар мен ережелерді жасау кезінде халықтың іс-әрекеттеріне және заманның қажеттіліктеріне сай келетін ислам үкімдері және құқық, сондай-ақ әдет-ғұрыптар мен қарым-қатынас нормалары негізге алынуы тиіс.

Бап: 120 – Османлы мемлекетінің аумақтық тұтастығына нұқсан келтіру, конституциялық құрылыс пен үкімет формасын өзгерту, негізгі заң ережелеріне қарсы әрекет ету немесе Османлы халықтарын саяси тұрғыда бөлшектеу мақсаттарын көздейтін, сондай-ақ қоғамдық мораль мен жалпы әдепке қайшы келетін ұйымдар құруға тыйым салынады.

Мидхат паша шектен шыққан сөздермен сұлтанға және мемлекет қайраткерлеріне тіл тигізгені үшін, сондай-ақ ішімдік отырыстарында мемлекеттік құпияларды жария еткені және өзіне бағынышты «ұлттық әскер» деген атпен жеке әскер жинауы сияқты заңсыз әрекеттері себепті 1294 [м.1877] жылы ақпан айында садри азам қызметінен босатылып, Италияға жер аударылды. 1295 [м.1878] ақпан айында «Мәжлис-и Мәбусан» (депутаттар жиналысы) жабылып, бірінші конституциялық кезең аяқталды. Шын мәнінде Сұлтан Абдулхамид ханның жарлығы және уәзірлер кеңесінің шешімімен мәжіліс уақытша тоқтатылды. Конституция мен заң жойылған жоқ. Егер мәжіліс пен осы конституция толық жойылғанда, бәлкім орынды әрі дұрыс іс болар еді. Өйткені бұл конституция грек, армян және еврей өкілдерінің мәжіліске кіруіне жол ашты, ал түрік депутаттарының саны жартысына да жетпеген еді. Кейбір депутаттар өз тілдерін ресми тіл етуді талап етті, ал кейбіреулері автономия мен тәуелсіздік сұрады. Немістің ірі мемлекет қайраткері Бисмарк маршал Әли Низами пашаға: «Егер мемлекет біртұтас ұлттан тұрмаса, парламентінің пайдасынан зияны көп болады» деген, парламенттің таратылуын дұрыс деп санаған.

Орыс әскерлері Йешилкөйде тұрған кезде, 1295 [m. 1878] мамыр айында есін жиған бесінші Мұратты қайтадан таққа отырғызу және өзі садри азам болу ниетімен журналист Әли Суави Чыраған сарайына шабуыл жасады. Бешикташ қорғаушысы Хасан паша таяғымен Әли Суавидің басынан ұрып, оны және кейін Балқаннан келген бүлікші босқындардың жиырма үшеуін өлтірді. Төңкеріс әрекеті екі сағат ішінде басып-жаншылды.

Османлы сұлтандарының саны – отыз алты. Он үшінші сұлтан кезінде тоқырау кезеңі, ал жиырмасыншы сұлтан кезінде құлдырау кезеңі басталды.

Отыз алты сұлтанның есімдері төмендегілер:

Осман империясы Еуропада Вена мен Карпат тауларына дейін жайылды. Мажарстан (Венгрия), Румыния, Бессарабия, Қырым, Азияда Хамадан, Тебриз, Басра шығанағы, Оман теңіз жағалаулары, Африкада Судан, Сахара, Ливия, Тунис, Алжир өңірлері де Осман империясының қарамағында еді.

Мемлекеттің құрылуы мен кеңеюі соғыс арқылы болғандықтан, соғыс индустриясы өте жоғары деңгейде дамыды. Еуропада отты қаруларды алғаш болып османлылар қолданды. Хижреттің тоғызыншы және оныншы ғасырларында османлы ғалымдары жасаған зеңбіректер мен қорғаныс құрылыстары Еуропада соғыс техникасының дамуына үлгі болды. Қазір Мидиллиде, Стамбұл бұғазында және Ван бекіністерінде «Мұстафа ұстаның жасауы» және «Әли ұстаның естелігі» деген таңбалары бар үлкен зеңбіректер туристерді таңғалдыруда. Бұл зеңбіректердің Стамбұлдан Бағдат, Ван сияқты алыс жерлерге қалай жеткізілгенін түсіну қиын. Фатих Сұлтан Мұхаммедтің Стамбұлды алу үшін құйдырған үлкен зеңбіректерін «Сарыжа» атты түрік инженері мен «Урбан» атты венгр темір құю шебері жасаған. Динамитті де алғаш рет Фатих қолданған. Гедик Ахмед паша Италиядағы Отрантоны алғаннан кейін әдемі қамал салдырды. Итальяндар бұл қамалды көргенде таңғалды. Соғыстарда осындай бекіністер сала бастады. Иран жорықтарында жүз елу мыңдық әскерді басқару мен бағыттаудың үлкен білім мен шеберлікті талап ететіні сөзсіз еді. Осылайша Осман империясы сол кезде Еуропадағы ең озық мемлекет болды. Сәулет өнеріндегі артықшылықтың дәлелі – үлкен мешіттер мен медреселер. Фатих мешітін салған сәулетші Ілияс, Баязид мешітін салған сәулетші Кемаледдин, Сүлеймание және Шахзаде мешіттерін салған сәулетші Синан және тағы басқа көптеген сәулетшілердің үлкен шебер болғанын олардың еңбектері көрсетеді. Бурсадағы Челеби Сұлтан Мұхаммед мешіті мен кесенесіндегі өте құнды керамикалық тақташаларды «Дели Мехмед ұста» жасаған. Олардың кейбірінде «Амели Мұхаммед Мәжнун» деген қолтаңба әлі де көрінеді. Үндістан патшасы Хумаюн шах Сұлтан Сүлейманнан құрылыс шеберлерін сұраған болатын. Оған Сәулетші Синанның шәкірттерінің бірі Мұса ұста жіберіліп, Үндістанда османлы құрылыс үлгісінде үлкен әрі көркем ғимараттар салынды. Османлы медреселерінде оқытылған физика, математика және астрономия пәндерінің кітаптары мен соғыс өнеркәсібіне қатысты жазбалар Сүлеймание кітапханасында әлі де сақталған.

Османлыларда ауыл шаруашылығы мен сауда да өте дамыған еді. Әр салада еңбек бөлінісі жасалып, бүкіл халық өз ісінде арадай тынымсыз еңбек ететін. Халық байлық пен әл-ауқат ішінде өмір сүріп, бір-бірін дін бауыры ретінде жақсы көретін. Мемлекет басшысы, яғни патшалар пайғамбардың өкілі ретінде танылып, оған бағыну үлкен ғибадат саналатын.

Османлыларда көтеріліс, төңкеріс, революция сияқты нәрселер ешкімнің ойына келмейтін. Дін дұшпандарының, крестшілердің, яһудилердің, масондардың, сондай-ақ шииттер мен уаһһабилер сияқты әһли сүннетке қарсы топтардың сырттан жасаған арандатулары нәтижесінде шыққан Самавнеліұлы Бедреддин, Жәлали, Хуруфи көтерілістері халықтың бірлігімен қысқа уақытта басылып отырды. Фатих сұлтан Мұхаммед Ұзын Хасан көтерілісін басуға аттанған әскерге жүз жүк ақша сыйлаған, бұл алты миллион алтын ақшаға тең. Сұлтан Сүлейман заманында бір дирхам, яғни шамамен үш жарым грамм күмістен үш ақша басылатын. Бір ақшаның құрамында шамамен бір грамм күміс болды. Кейіннен күміс мөлшері азайтылды. Сұлтан Сүлейман дәуірінде Мекке қазысы қызметі енгізілді. Синан пашаның Йемен жорығынан кейін Жидда кеденінің табысының жартысы Мекке шәрифтеріне берілді. Кейінірек «Хижаз бейлербейі» деп аталатын әкімшілік қызмет құрылды. Әр жылы қажылық кезінде халифалар тарапынан Мекке шәрифтері мен ондағы ғалымдарға «Суррә-и Хумаюн» деп аталатын сыйлықтар жіберіліп тұрды. Қырым хандары өз аттарынан ақша шығарып, жұма намазындағы хұтбаларда Османлы халифаларына дұға ететін. Олардың қырық мың әскері болып, Мәскеуге дейін жорық жасап, орыстардан салық алған. 728 [м.1328] жылы Бурсада алтын ақша басылды. Хижреттің 797 [м.1394] жылы Анадолы Хисары қамалы салынды.

922 [м.1516] жылы Стамбұлда кеме жасау зауыты құрылды. Сол заманның ең үлкен кемелері жасалды. 932 [м.1526] жылы сұлтан Сүлейман Францияны өз қамқорлығына алды. 945 [м.1539] жылы Халичте жасалған Османлы флоты Еуропа мемлекеттерінің біріккен флотын жеңді. 967 [м.1559] жылы Мальта маңында крестшілер флоты жойылды. 987 [м.1578] жылы Тақиюддин мырзаның басшылығындағы топ жұлдыздарды зерттеп, логарифм кестелері арқылы есептеулер жүргізді. 1067 [м.1656] жылы Османлы флоты Венеция флотын жеңді. 1135 [м.1722] жылы Ускударда Османлы баспаханасы құрылды. 1205 [м.1791] жылы теңіз әскери мектебі ашылды. 1242 [м.1826] жылы Османлы медицина факультеті құрылды. 1253 [м.1837] жылы Ункапаныда Махмудия көпірі салынды. 1254 [м.1838] жылы карантин жүйесі енгізілді. 1260 [м.1843] жылы Каракөй мен Еминөнү арасында Мәжидия көпірі салынды. 1268 [м.1851] жылы «Ширкет-и Хайрия» атты Босфор бу кемелері компаниясы құрылды. 1272 [м.1855] жылы Стамбұл мен Варна арасында теңіз асты телеграф желісі тартылды. 1279 [м.1863] жылы Басра мен Карачи арасында телеграф желісі жүргізілді. 1284 [м.1868] жылы Сұлтани лицейлері ашылды. 1285 [м.1869] жылы өнер мектептері ашылды. 1287 [м.1871] жылы орман және кен ісі мектебі құрылды. 1288 [м.1872] жылы Стамбұл трамвайы мен өрт сөндіру жасағы құрылды. 1290 [м.1873] жылы Измит теміржолы мен Галата туннелі салынды. Екінші Абдулхамид хан атқарған сансыз қызметтерінің бір бөлігі 9-шы бөлімдегі есімінде жазылған. Осы арада Османлы флотын ең заманауи құралдармен жаңартып, оны Англиядан кейін Еуропада екінші орынға жеткізді.

1310 [м.1892] жылғы «Салнаме-и Бахри», яғни теңіз күнтізбесі Османлы флотын егжей-тегжейлі сипаттайды. Оның 175-ші бетінде 18 сауытты әскери кеменің әрқайсысының атауы, тоннажы, ұзындығы, ені, сауыт қалыңдығы, суға бату мөлшері, бұранда (пропеллер) саны, машинаның ат күші, қарулары, торпедо түтіктері, қызметке берілген уақыты, жылдамдығы және көмір сыйымдылығы жазылған. Мысалы, «Хамидия» фрегат әскери кемесі үшін бұлар: 6700 тонна, ұзындығы 292 қадам, ені 9 фут және 55 қадам, 7 фут, сауыт қалыңдығы 10 фут және 24 қадам, 1 бұранда, 6800 ат күші, 10 және 15 см-лік 4 Крупп зеңбірегі, 300 фунттық ауыздан оқталатын бір зеңбірек, 6 Армстронг, 7 кіші зеңбірек, 1 Норденфельд, 1 ракета, 2 торпедо түтігі бар екені, 1301 [м.1883] жылы қызметке берілгені, жылдамдығы 13 миль екені және 600 тонна көмір алатыны көрсетілген. Сауытсыз әскери кемелер 40 дана, торпедалық бу кемелері: бірінші сынып - 13, екінші сынып - 7, үшінші сынып - 1, суасты қайықтары - 2 дана. Бұларда қызмет ететін жүздеген теңіз офицерлерінің шендері мен есімдері де жазылған.

Хайдарпаша медицина факультеті Вена медицина факультетінен кейін Еуропадағы ең озық оқу орындарының бірі еді. Әр бөлімнің зертханалары ең жаңа құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілген болатын. 1931 жылы осы факультетте оқығандар гистология зертханасында әр студентке бір микроскоптан берілгенін, әр микроскоптың үстінде сұлтан Абдулхамид ханның қолтаңбасы (туғра), яғни есімі ойылып жазылғанын айтқан. Еуропадан шақырылған таңдаулы профессорлар дайындаған ассистенттер, доценттер мен оқытушылар жастарға ең заманауи медициналық білім беріп отырды. Құнды мамандар даярланып шықты.

Қолағасы (аға капитан) химик Жевад Тахсин бейдің 1321 жылы «Мектеб-и Тыббия-и Шахане баспаханасында» бастырған химия кітабы бүгінгі жаңа білімдер мен талдау әдістерін барлық қыр-сырымен баяндап береді. Миралай Мехмед Шакир бейдің 1319 жылы басылған «Дурус-и Хаят-и Бәшәрия» кітабындағы заманауи медицина мәліметтерін көргендер және медицина факультетінің гигиена профессоры Мұхаммед Фахри бейдің 1324 жылы басылған «Ит’ам уә Тағдия» кітабындағы медициналық білімдерді оқығандар, сондай-ақ медицина факультетінде химия мұғалімі болған дәрігер колағасы Васил Неун бейдің 1312 жылы басылған «Илм-и Кимя-и Тыбби» кітабын және сол жылы Мысырда басылған «Хуласатул қаул фи тахлил әл-бәул» кітабын оқығандар, әрі Мектеб-и Тыббия-и Шаханенің (сұлтан қарамағындағы жоғарғы медициналық оқу орны) ботаника мұғалімі дәрігер Шәрәфәддин бейдің 1305 жылдан бері студенттердің қолынан түспей келе жатқан «Илм-и Нәбатат» кітабын оқығандар, сондай-ақ мектеб-и мүлкия-и шахане мен политехникалық университеттің физика мұғалімі Салих Зеки бейдің «Хикмет-и табиия» кітабын және осы сияқты көптеген құнды еңбектерді көргендер Сұлтан екінші Абдулхамид хан дәуірінде өте құнды маман дәрігерлер мен ғылым адамдарының тәрбиеленгенін мойындауға мәжбүр болады.

Османлы сұлтандары ғылым мен техникаға осыншалықты үлкен мән беріп, құнды мамандар даярлап, еңбектердің жазылуына себепкер болғаны сияқты, исламға қызмет етуде де Аббаси, Әмәуи және басқа ислам мемлекеттерінен асып түсіп, осы еңбектері арқылы тарихта даңқ пен абырой қалдырды. Явуз Сұлтан Сәлим ханға Қағбаның ішін тазалауға арналған сыпырғыштардың бірі әкелінгенде ол сыпырғышты тәж сияқты көтеріп, басына қойған. Одан кейінгі сұлтандардың тәждеріндегі сыпырғыш белгісі осыдан шыққан. Кануни Сұлтан Сүлейман Арафат алаңындағы бітеліп қалған су жолдарын ашып, Арафат пен Меккені сумен қамтамасыз етті. Екінші Абдулхамид хан бұл су жолдарын қайта тазалап, кеңейтіп, қажыларды сумен қамтамасыз етті. Мәдинадағы Айн-ы Зерка су көзін Абдулмәжид хан жөндеп, кеңейтті. Уаһһабилер Мекке мен Мәдинада ешбір кәпір мен залым жасамаған жауыздықпен әһли сүннет мұсылмандарды қырып, сәләфтардан жәдігер ретінде қалған барлық кесенелерді, мешіттерді және зиярат орындарын қиратты. Қасиетті орындар мен зираттарды шөлге айналдырды. Екінші Сұлтан Махмұд хан уаһһаби бүлікшілерін жеңіп, қуып шыққаннан кейін, осының бәрін қайтадан тұрғызып, жандандырды. 1235 [м. 1819] жылы Хужра-и Саадатқа сыйлаған шамдалмен бірге жіберген төмендегі жазуы Османлы сұлтандарының Расулуллаһқа деген құрметі мен сүйіспеншілігінің дәлелі болып табылады:

Шамды сыйлауға батылдық еттім, йа Расулаллаһ!

Мақсатым – ұлы дәргейге қызмет, йа Расулаллаһ!

Бұл әлсіз сыйым лайық емес Раудаға,

Қабыл ет, мейірім мен рақым қыл, йа Расулаллаһ!

Сенен басқа кімім бар халімді баян етер,

Барлық игілік пен жомарттық Сенен, йа Расулаллаһ!

Панаңды тілеймін, амандық сұраймын, есігіңе келдім,

Рақым ет, маған шапағат қыл, йа Расулаллаһ!

Екі дүниеде әділ Махмұд ханды қолда,

Басында да, соңында да билік Саған тән, йа Расулаллаһ!

Мысыр, Янина және Морея сияқты аймақтарының көтерілістері, янычарлардың бүліктері мен олардың жойылуы, сондай-ақ орыс әскерлерінің шабуылдары кезінде Сұлтан Махмұд хан Мекке мен Мәдинаны жөндеп қалпына келтіре алған еді. Одан кейін оның ұлы Абдулмәжид хан бұл қасиетті орындарды безендіру үшін таңғаларлық ынта мен жігер көрсетті. Хужрә-и нәбәуияға төсеу үшін жіберген Каштық кірпіштерінің астына өз қолымен өзінің атын кішіпейілділікпен және қарапайымдылықпен жазған. Тіпті Бабуссалам қақпасының доғасына жазылуға дайындалған патшалық мадақ сөздерді қабылдамай, «Екі дүниенің билігі Расулуллаһқа ғана тән» деген.

Сұлтан екінші Абдулхамид ханның бұл қасиетті мекендерге және олардың шапағат иесі болған ұлы тұлғаға көрсеткен құрметі мен қызметтері алдыңғылардан бірнеше есе асып түсті. Оның игіліктері мен қызметтері тек әмірлер мен ғалымдарға ғана емес, қарапайым халық пен кедейлердің барлығына жетті. Мәсжид-ул харамды көз қарықтыратындай дәрежеде жөндеп көркемдеді, Хадиша-тул Кубраның кесенесін және Мәулид-ун Нәби мен Мәулид-и Фатима ғимараттарын теңдессіз түрде жаңғыртты, Мина қаласын су жүйелерімен қамтамасыз етті. Сәйид Ахмед Рифаидың және басқа да әулиелердің кесенелерін ерекше ынтамен жөндеді. Меккеде Ғайратия және Хамидия жаяу әскер казармаларын, артиллерия казармасын және үкімет ғимаратын салдырды. Османлы халифаларының әрқайсысының «Хадим-ул харамәйн» (екі қасиетті мекеннің қызметшісі)  болғанын олардың еңбектері бүкіл әлемге жария етуде. Уаһһаби қарақшылары Харамәйн-и шәрифәйнді қайтадан қолға түсіргеннен кейін баға жетпес тарихи ескерткіштер мен көркем өнер туындыларын жасырын түрде жойып, өздерінің бұрыс сенімдерімен және тағылық шабуылдарымен исламды іштен ірітуге тырысуда.

Сұлтан екінші Абдулхамид хан елдің әрбір бұрышында бірдей үлгіде және бірдей сапада лицейлер салдырды. 1950 жылы Бурса әскери лицейінің командирі Бурса ер балалар лицейін көруге барған еді. Лицей директоры, химик Рифат бейге: «Мектептің ең жақсы бөлмесін өзіңізге алыпсыз. Мұныңыз әділетсіздік емес пе?» деді. Рифат бей: «Бұл мектептің әрбір бөлмесі осындай әдемі, кең әрі жайлы. Сұлтан Абдулхамид хан үлкен қалаларда үнемі бірдей ғимараттарды, бірдей көркемдікпен және бірдей беріктікпен салдырған. Бұл ғимарат әлі күнге дейін жөндеуді қажет еткен жоқ. Ал қарсы алдымыздағы өткен жылы салынған сауда лицейінің қабырғалары биыл-ақ жарылып кетті. Қазір жөнделіп жатыр» деп жауап беріп, көптеген тарихи мәліметтер келтірді. Анкарада, Йенишехир станциясындағы жартастардың үстінде орналасқан «Анкара лицейі» де Бурсадағы лицеймен бірдей еді.

Анкара әкімдерінің бірі Абидин паша Алмадағынан Анкараға ауыз су жеткізу үшін халықтан ақша жинаған болатын. Жұмысты бастау үшін халифадан рұқсат сұрады. Екінші Абдулхамид хан әкімге жіберген жауабында: «Шөлдегендерге су беру – үлкен сауап. Бұл дініміздің бұйрықтарының бірі. Бұл міндет пен құрмет маған тиесілі. Жиналған ақшалардың барлығын иелеріне қайтар. Барлық шығынды менің қазынамнан өтеп, жұмысты дереу баста. Халқымды жақсы сумен қамтамасыз ет!» деді. Аз уақыт ішінде анкаралықтар таза ауыз суға қол жеткізді.

Сұлтан екінші Абдулхамид ханның Османлы мемлекетін барлық жағынан дамытып күшейтуі ислам дұшпандарының, ең алдымен ағылшындардың әрекетке көшуіне себеп болды. 1308 [м.1890] жылы олар саяси және масондық қызметтерін бастады. Бірнеше әскери және медициналық оқу орындарының студенттері тарапынан «Иттихад және Теракки» қоғамы құрылды. Жеті жылдан кейін бұл ұйым әшкереленіп, таратылды. Бірнеше мүшесі Парижде өз жұмыстарын жалғастырды. Халифа барлау басшысы, генерал Ахмед Желаледдин пашаны Парижге жіберді. Оның насихаты әсер етіп, мүшелердің көпшілігі тәубе етті. Алайда Ахмед Рыза бей және бірнеше серігі бұл насихатты тыңдамады. Крестшілер тарапынан берілген ақшалармен олар сән-салтанатты өмірге, әйелдер мен ішімдікке толы азғындық өмірге беріліп кеткен еді, сондықтан одан бас тартқылары келмеді. Әсіресе Ахмед Рыза бей парламент төрағасы боламын деген уәденің қуанышы мен масайрауының әсерімен түрік дұшпандарының қолшоқпарына айналды. Олар халифаға қарсы баспасөз арқылы үгіт-насихат жүргізе бастады. 1326 [м.1908] жылы екінші конституциялық кезеңнің жариялануына, ал бір жылдан кейін халифаның тақтан тайдырылуына себеп болды. Кейін оның серіктері қызғанышпен оны парламент төрағалығынан алып тастады. Ол олардың жауына айналды. «Жумхурият» газетінде жарияланған естеліктерінде ол бұрын тіл тигізген екінші Абдулхамид ханды мақтап, өкінгенін білдіріп қайтыс болды.

Дәл осындай жағдай сұлтан Екінші Абдулхамид ханды тақтан түсірген Талат паша, Энвер паша және Жамал пашаларда да көрінді. Олар оның ұлылығын түсіне алмағандарын мойындап, өмірлерін өкінішпен аяқтады. 1326 [м.1908] жылы мемлекет басқаруын қолына алған жастар – надан, тәжірибесіз, дүниежүзіндегі және елдегі жағдайдан бейхабар, ойланбай әрекет ететін адамдар еді. Бірі телеграф қызметкері бола тұра премьер-министр болды. Бірі подполковник кезінде отыз үш жасында әскери министр әрі бас қолбасшының орынбасары атанды, ал бірі жандармерия лейтенанты бола тұра ішкі істер министрі болды. Тарихшылардың бәрі «Иттихад және Таракки» партиясының зорлық-зомбылығы мен азаптауларының Сұлтан Абдулхамид дәуірін аңсатқанын бір ауыздан айтады. «Иттихад және Таракки» қоғамы Түркияда жаман партияшылдықтың басталуына және жікшілдікке жол ашты. Партияшылдар бір-біріне дұшпан секілді болды. Соның салдарынан Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс жеңіліспен аяқталды. Ақырында империя ыдырады.

Екінші Абдулхамид хан тақтан түсірілгеннен кейін діни істерге де бұзақылық араласты. «Иттихад және Таракки» партиясына тіркелген надан адамдар, тіпті масондар да діни қызметтердің жоғары орындарына тағайындалды. Алғашқы істің бірі ретінде Абдулхамид ханның соңғы шәйх-ул-исламы Мұхаммед Зияуддин қызметінен алынды. Оның орнына 1328 [м.1910] жылы Мұса Казым тағайындалды. Бұл кісі қып-қызыл иттихадшы және масон еді. Сол сияқты исламға қайшы әрекеттері мен адасқан жазбалары үшін Екінші Абдулхамид хан тарапынан жер аударылып, Ирак пен Физанға айдалған жікшіл адамдар Стамбұлға қайта әкелініп, оларға діни қызметтер берілді. Мұндай надан әрі партияшыл адамдар бұзылған, адасқан діни кітаптардың жазылуына және таралуына жол ашты. Абдулхамид хан дәуірінде жазылған діни кітаптар арнайы ғалымдар алқасы тарапынан тексерілетін. Тек мақұлданып, рұқсат берілгендері ғана басылып шығарылатын. Сондықтан ол кезеңде басылған діни кітаптарға сенім болған. Ал 1327 [м.1909] жылдан кейін діни кітаптар беделді ғалымдардың бақылауынан тыс қалды. Сол себепті бұл кітаптардың тек құжатпен дәлелденгендеріне ғана сенуге болады. Кім екені белгісіз адамдардың, сондай-ақ шииттер мен уаһһабилерге сатылған мазһабсыз діншілердің жазған бұзылған кітаптарын оқыған мұсылман жастары дінді қате үйренді. Осындай надан тәрбиеленген мұсылмандардың кейбірі саяси айлакерлердің тұзағына түсті. Тіпті өз партиясында болмағандарды кәпір деп айыптайтындай шектен шыққандар да болды. Мұсылмандар арасындағы бұл бүлік ислам дұшпандарының пайдасына жұмыс істеді. Британдықтардың «Исламды жою» жоспарларының жүзеге асуын жеңілдетті. «Қиямет және Ахирет» кітабының 365-ші бетіне қараңыз! Сондықтан Аллаһу та'ала мұсылмандардың бөлінуіне тыйым салып, бір-біріне бауыр екенін білдірген, өзара сүйіспеншілікті нығайтып, отан дұшпандарына қарсы бірігіп, күшті болуын бұйырған. «Бірігуіміз кәпірлерді қорқытады және Аллаһтың жәрдеміне себеп болады. Ал бөлінуіміз кәпірлерді қуантады әрі Аллаһтың қаһарына ұшырауымызға себеп болады» деген насихат әрбір мұсылманның жүрегіне сіңуі тиіс.

193) ОМАР БИН АБДУЛАЗИЗ: Әмәуи халифаларының сегізіншісі. Мәруанның немересі. Анасы Умму Асым бинти Асым бин Омар-ул Хаттаб. 60 жылы, яғни хазреті Муауия қайтыс болған жылы Мәдинада дүниеге келді. Әкесі Мысыр әкімі болғанда олар Мысырға кетті. Ол ұлын Мәдинаға білім алуға жіберді. Әнәс бин Малик, Абдуллаһ бин Жафәр Тайяр, Саид бин Мусәйяб және басқа да ғұламалардан дәріс алды. Әкесі қайтыс болғанда көкесі халифа Абдулмәлик оны Шамға әкелді. Қызы Фатиманы оған жұбайлыққа берді. 99 жылы көкесінің ұлы Сүлейман қайтыс болғанда ол халифа болды. Ол өте әділ еді. Екінші Омар атануға лайықты еді. Хазреті Муауияның қайтыс болуынан кейін хұтбаларда әһли бәйтке лағнет оқу әдетке айналған болатын. Ол халифа болғанда ең алғашқы ісі ретінде осы әдетті тоқтатты. Әһли бәйтке аса құрмет көрсетіп, көмек беретін. 101 [м.720] жылы қырық бір жасында құлы тарапынан улап өлтірілді. Ол ақшыл өңді, жүзі нәзік әрі жіңішке, арық денелі, әдемі сақалды, мінезі жұмсақ және сүйкімді еді. Атқа мінуді өте жақсы көретін. Әнәс бин Малик (радиаллаһу анһ): «Имам болуда Расулуллаһқа Омар бин Абдулазизден көбірек ұқсайтын ешкімді көрмедім» деген. Ол Малатия қаласын римдықтардан жүз мың тұтқынға сатып алды. Ибнулжәузи оның өмірбаянын үлкен кітап күйінде жазған (рахимә-һуллаһу та'ала). 10, 31, 34, 37, 130, 189, 200, 211, 227, 260.

194) ОМАР БИН ХАТТАБ: Асхаби кирамның ең ұлыларынан, Ашара-и мубәшшәрәдан. Расулуллаһтың екінші халифасы. Тоғызыншы атасы Ка’б – Расулуллаһтың жетінші атасы. Анасы Хантәмә бинти Хишам – Әбу Жәһлдің қыз бауыры еді. Ол хижреттен қырық жыл бұрын дүниеге келді. Құрайштың алдыңғы қатарлысы болған. Өте әдемі сөйлейтін. Басында Расулуллаһқа дұшпан еді. Бисеттің, яғни Расулуллаһқа пайғамбар екені білдірілген күннің алтыншы жылында Расулуллаһтың көкесі хазреті Хамза иманға келгенде мұсылмандар күшейді. Бәрі бұған қатты қуанды. Бұл құрайш кәпірлеріне ауыр тиді. Алдыңғы қатарлылары жиналып: «Мұхаммедтің адамдары көбейіп жатыр. Мұның алдын алуға бір шара қолданайық» десті. Әрқайсы өз ойын айтып шықты. Әбу Жәһл: «Мұхаммедті өлтіруден басқа шара жоқ. Осыны істей алған адамға осыншама түйе, осыншама алтын беремін» деді. Омар бин Хаттаб орнынан атып тұрды. «Бұл істі Хаттаб ұлынан басқа ешкім істей алмайды» деді. Бәрі Омарға қошемет білдірді. «Ал, қанекей, Хаттаб ұлы! Көрсет!» десті. Омар қылышын алып жолға шықты. Жолда Нуайм бин Абдуллаһқа кезікті. «Ашуланып, ызаланып қайда барасың, ей, Омар?» деп сұрады. Ол: «Халық арасына іріткі салған, бауырларды бір-біріне дұшпан қылған Мұхаммедті өлтіруге барамын» деп жауап берді. «Ей, Омар! Бұл өте қиын іс. Оның сахабалары айналасын қоршап, қорғаштап жүр. Оған бір нәрсе болып қалмасын деп қалтырап жүр. Оған жақындау мүмкін емес. Оны өлтірген күннің өзінде Абдулмутталиб ұлдарынан қалай құтылмақсың?» деді. Омар бұл сөзге қатты ашуланды да: «Сен де олардың қатарына қосылдың ба? Онда алдымен сені тындырайын!» деп қылышын тартты. «Ей, Омар! Менде нең бар! Қарындасың Фатима мен күйеуі Зәйдке бар, екеуі де мұсылман болды» деді. Омар олардың мұсылман болғанына сенбеді. «Егер сенбесең, барып сұра! Өзің көр» деді. Омар абдырап қалды. Бұл істі атқарса, діни бөлінушілік тоқтайды, бірақ арабтардың әдеті бойынша қан дауы пайда болады. Құрайш екіге бөлініп, бір-бірімен қақтығысады. Сонда тек Омар ғана емес, бүкіл Хаттаб ұлдары өлтіріледі. Бірақ Омар өте күшті, ержүрек әрі ашулы болғандықтан, мұны ойламаған еді. Қарындасын ойлап бірден оның үйіне барды. Ол кездері «Таха» сүресі енді келген, Саид пен Фатима оны жаздырып, Хаббаб бин Әрәт есімді сахабаны үйіне шақырып оқып отырған болатын. Омар есік сыртынан олардың дауысын естіді. Есікті қатты қақты. Омарды белінде қылышымен, ашуланып келгенін көрген олар жазбаны тығып қойды. Хаббабты да жасырды. Кейін есікті ашты. Омар ішке кіріп: «Не оқып жатсыңдар?» деп сұрады. Саид: «Ештеңе» деп жауаптады. Омардың ашуы одан сайын көтеріліп, «Естігенім рас екен. Сендер де оның сиқырына алданыпсыңдар» деді. Саидты жағасынан ұстап жерге жықты. Фатима құтқарайын деп жақындағанында оның бетін де шапалақпен қатты ұрды. Беті қанап кетті. Омар қанды көріп қарындасына жаны ашып, біраз абдырап қалды. Фатима соққыдан ауырсынып, бет-аузы қан болса да, иманының күші сергітіп, Аллаһу та'алаға сиынып, «Ей, Омар! Неге Аллаһтан ұялмайсың? Аяттар мен мұғжизаларымен жіберген пайғамбарына неге сенбейсің? Мен және күйеуім екеуіміз мұсылман болып абыройландық. Басымызды шапсаң да бұдан қайтпаймыз» деді де, калима-и шаһадат оқыды. Омар не істерін білмей абдырап қалды. Жерге отырды. Жұмсақ дауыспен: «Қане оқыған кітаптарыңды шығарыңдар» деді. Фатима алып келіп, Омарға берді. Омар мәнерлеп оқуды білетін. «Таха» сүресін оқи бастады. Құран кәрімнің фәсахаты, бәлағаты, мағыналары және үстемдіктері оның жүрегін жұмсатты. «Аспандарда, жер жүзінде және олардың арасында, әрі жердің астындағы барлық нәрсе Оның иелігі» аятын оқығанда терең ойға шомды. «Йа, Фатима! Бұл бітпейтін, таусылмайтын болмыстардың барлығы сендер табынатын Аллаһтың мүлкі ме?» деп сұрады. Қарындасы: «Иә, әрине солай! Күмәнің бар ма?» деді. «Уа, Фатима! Біздің бір мың бес жүзге жуық алтыннан, күмістен, қоладан, тастан ойылып жасалған әшекейлі мүсіндеріміз бар. Ешқайсысының жер жүзінде ештеңесі жоқ!» деп таңданысы артты. Тағы біраз оқыды. «Одан басқасына табынуға, жүгінуге болмайды. Барлық нәрсені тек қана Одан күту керек. Ең көркем есімдер Оның есімдері» аятын оқып ойланды. «Шынымен де, неткен дұрыс сөздер» деді. Хаббаб бұл сөзді естігенде орнынан атып шықты. Тәкбір айтып, «Сүйінші, ей, Омар! Расулуллаһ Аллаһу та'алаға дұға етіп, «Йа, Раббым! Бұл дінді Әбу Жәһлмен немесе Омармен күшейт!» деген еді. Бұл дәулет, бұл бақыт саған нәсіп болды» деді. Бұл аяти карима мен бұл дұға Омардың жүрегіндегі дұшпандықты өшіріп жойды. Бірден «Расулуллаһ қайда?» деп сұрады. Жүрегінде Расулуллаһқа деген махаббат оты жана бастады. Ол күні Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Сафа тауының маңындағы Әкрәмнің үйінде сахабаларына насихат айтып жатқан еді. Асхаби кирам жиналып, Оның нұрлы жамалын көру, тәтті, әсерлі сөздерін есту арқылы жүректерін жарқыратып, рухтарын жайландырып жатқан еді. Шексіз ләззат, зауық пен шаттықта көңілдері мың бір хәлге ауысқан еді. Омарды осы жерге алып келді. Омардың қылышпен келгені байқалды. Омар айбатты, күшті болғандықтан асхаби кирам Расулуллаһты қоршап алды. Хазреті Хамза: «Омардан қорқатын несі бар, жақсы ниетпен келсе, қош келді. Болмаса ана қылышын шығармай тұрып оның басын шабамын» деп айтар-айтпас Расулуллаһтың «Жол беріңдер, ішке кірсін!» дегені естілді. Бірі оң жағында, бірі сол жағында, өзгелері қару кезеніп, ішке кірді. Жәбрейіл (алейһиссалам) бұған дейін Омардың иман келтіргенін және жолда келе жатқанын хабарлаған еді. Расулуллаһ Омарды күлімдеп қарсы алып: «Жіберіңдер, қасынан кетіңдер» деді. Олар босатты. Омар Расулуллаһтың алдына тізерлеп отырды. Расулуллаһ Омардың қолынан ұстап: «Иман келтір, ей, Омар!» деді. Ол таза жүрекпен калима-и шаһадатты айтты. Сахабалар қуаныштарынан дауыстап тәкбір айтты. Осы уақытқа дейін олар иманды жасырын түрде қабылдайтын. Хазреті Хамзаның, одан үш күннен кейін хазреті Омардың мұсылман болуы арқылы мұсылмандар күшейді. Омар (радиаллаһу анһ): «Бауырларымыз қанша?» деп сұрады. «Сенімен бірге қырық болдық» деді. «Онда не күтіп тұрмыз? Жүріңдер, ашық түрде Харам мешітіне барып оқиық!» деді. Расулуллаһ мұны қабылдады. Алда Омар, одан кейін Әли, содан соң Расулуллаһ, оң жағында Әбу Бәкір, сол жағында Хамза, артында басқа сахабалар болып, Харам мешітіне қарай жүрді. Құрайштың басшылары сол жерде Омардан жақсы хабар күтуде еді. «Омар Мұхаммедтің адамдарын жинап әкеле жатыр» деп қуанды. Бірақ Әбу Жәһл айлакер, өте қу болғандықтан, бұл келісті ұнатпады. Алға шығып: «Ей, Омар, бұл не?» деп сұрады. Хазреті Омар еш мән берместен: «Әшһәду ән лә илаһә иллаллаһ уә әшһәду әннә Мұхаммадән расулуллаһ» деді. Әбу Жәһл не айтарын білмей, аң-таң болып қалды. Хазреті Омар оларға бұрылып: «Мені танитын таниды. Танымайтын білсін, мен Хаттабтың ұлы Омармын. Кім әйелін жесір, балаларын жетім қалдырғысы келсе, орнынан тұрсын!» деді. Барлығы кейін шегініп, тарап кетті. Мұсылмандар Харам мешітінде сап түзеп, дауыстап тәкбір айтты. Алғаш рет ашық түрде намаз оқыды. Сол күннен бастап хазреті Омар нағашысы Әбу Жәһлге және кәпірлердің басшыларына ашық түрде қарсы шықты. Сахабалар Мәдинаға жасырын түрде хижрет еткен еді. Ал Омар (радиаллаһу анһ) қаруларын асынып, ашық түрде хижрет жасады. Мәдинаға алдын ала жетіп, Расулуллаһтың келе жатқанын сүйіншіледі. Ол барлық соғыстарға қатысты. Арыстандай шайқасты. Ухудта Расулуллаһтың жанынан бір сәт те ажырамады. Әрдайым шындықты айтқандықтан, оған «Фаруқ» деген ат берілді. Расулуллаһ қайтыс болған кезде туындауы мүмкін алауыздықтың алдын алды. Халифаға барлық ісінде көмектесті. Халифа Әбу Бәкір қайтыс болар алдында сахабалардың үлкендерін шақырып, кеңескеннен кейін, хазреті Омарды халифа етіп тағайындады. Ол он үшінші жылы халифа болды. «Әмир-ул мүминин» (мүминдердің әмірі) деген атақ алды. Қысқа уақыт ішінде көп жерді бағындырғаны соншалық, бұл тарихшыларды таңғалдырды. Құдысқа барып, өзінің әділдігімен румдарды таң қалдырды. Қадсия жеңісінен кейін әскерлері Азақ теңізіне дейін жетті. Туниске дейінгі жерлер жаулап алынды.

Төрт мыңнан астам мешіт пен ғибадат орны салынды. Хазреті Муауияны (радиаллаһу та’ала анһ) Шам аймағына әкім етіп тағайындады. Өзі де Шамға барды. Жыл сайын қажылық жасады. Он жыл алты ай жеті күн бойы әлемде бұрын-соңды болмаған әділдікпен халифалық етті. 23 жылы зүл-хиджа айында таң намазына бара жатқанда Муғира ибн Шубә хазреттің құлы Әбу Лулу Фируз тарапынан қарнынан пышақталып, сол жарақаттан жиырма төрт сағаттан кейін 63 жасында шәһид болды. Ол хужрә-и саадатқа жерленді (радиаллаһу та’ала анһ).

Ол өте әділ, құлшылыққа берілген, аса мейірімді, қарапайым, кішіпейіл, кедейшілікпен өмір сүрген тұлға еді. Құдысқа бара жатқанда түйеге құлымен кезектесіп мінетін. Қалаға кірер кезде түйеге міну кезегі құлына келгендіктен, өзі түйенің алдында жаяу жүрді. Оның күші, әділдігі және әскерлері үш құрлықты дүр сілкіндірген ислам халифасын көруге келгендерді таңғалдырған еді. Ол әділ болғаны соншалық, тіпті өз ұлы күнә жасағанда Аллаһу та'аланың үкіміне сай дүре соғылуын бұйырды. Сахабалар қанша жалынса да, бір соққыны да кемітуге келіспеді. Соның салдарынан ұлы қайтыс болды. Ол қатты қайғырып, мұңайғанын білдірді, бірақ шешіміне өкінбеді. Ол қайтыс болғанға дейін бүкіл ислам әлемі Расулуллаһтың заманындағыдай тыныштық, шаттық пен бейбітшілікте өмір сүрді. Ол әр түрлі хадис шәрифпен мақталған. «Менен кейін пайғамбар келер болса, ол Омар болар еді» деген хадис шәриф оның дәрежесінің қаншалықты жоғары екенін түсінуге жеткілікті. Оның үстемдігі мен қадірін түсіндіру үшін дін ғалымдары да, дінсіздер де том-том кітаптар жазған. Ол асхаби кирамға дәрежесіне қарай құрмет көрсететін. Бәдір соғысына қатысқандарға ерекше мән беретін. Хашимилерді бәрінен жоғары қоятын. Хазреті Әлиді бәрінен үстем көріп, істерінде онымен ақылдасатын. Хазреті Омарды мадақтайтын хадис шәрифтердің көбін хазреті Әли жеткізген. 12, 14, 17, 18, 21, 22, 23, 28, 38, 40, 44, 49, 50, 52, 54, 55, 60, 61, 62, 63, 66, 72, 73, 75, 76, 79, 82, 85, 100, 103, 110, 111, 113, 114, 115, 117, 118, 119, 120, 123, 124, 125, 127, 129, 142, 156, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 177, 179, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 196, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 211, 212, 215, 223, 229, 230, 232, 236, 237, 238, 239, 245, 246, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 256, 257, 258, 266, 279, 302, 303, 309, 312, 316, 319, 323, 325, 329, 340, 351, 352, 356, 358, 378, 383, 385, 386, 387, 389, 399, 402, 407, 408.