4 - Рабиул-әууәл, 1442 жыл.
     21 - Қазан, 2020 жыл.   



КІРІСПЕ

Нәби және Мүрсәл [Расул] сөздерінің мағыналары және осыған қатысты нәрселердің түсініктемесі туралы.

Расул – Аллаһу та'ала тарапынан уахи жолымен жаңа дін жіберілген пайғамбар. Осы дін арқылы Аллаһу та'алаға қалай ғибадат ету керектігін үйрететін, әр ғасырда келетін пайғамбарға «Нәби» делінеді. Пайғамбарлығын жариялағаннан кейін иман келтірмегендермен күресу бұйырылған пайғамбарлар «Улул азм» деп аталады. Адам, Нұх, Ибраһим, Мұса, Иса және Мұхаммед Мұстафа (алейһиссалату уәссәләм) улул азм пайғамбарлар саналады. Расында, пайғамбарымызға (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) пайғамбарлығы білдірілген алғашқы уақыттары «Сенің міндетін тек қана әмірлерді баршаға жеткізу!» делінген еді. Кейінірек [«Кәһф» сүресінің 29-шы аятында] «Ей, Расулым! Оларға айт, Құран кәрім – Раббыларыңнан келген хақ. Бұдан кейін қалағандар иман келтірсін, қалағандар кәпір болсын! Өйткені, біз залымдарға сондай өрт дайындадық, сол оттан құралған қалың қабырғалар оларды қоршап алды» делінген. Алайда, соңғы жылдары дінге шақыру кейіпі өзгерді. Сөйтіп Аллаһу та'ала [«Тәубе» сүресінің 36-шы аятында] «...Олардың барлығымен соғысыңдар!..» және [«Бақара» сүресінің 191-ші аятында] «Ол кәпірлерді қайдан көрсеңдер де өлтіріңдер!» деді.

Мұғжиза – пайғамбар екендігін жариялаған пайғамбарда ешкім қарсы келе алмайтын Аллаһу та'аланың әдетінен тыс және Аллаһу та'аланың құдіретімен орын алған табиғат заңдылығынан тыс құбылыстар. Әулиелердің кереметтері және кәпірлердің истидраждары мұғжиза сипатының тысында. Өйткені, әулиелер өздерін пайғамбар ретінде көрсетпейді. Адасушылардан өзін пайғамбармын деп танытқандар кездескенімен, Аллаһу та'аланың әдеті бойынша, олар таңғажайып құбылыс жасағысы келген кезде бұл құбылыстар оларда пайда болмады. Пайда болса да, оларға қарсы шығатындар және сөздерінің терісін айтатындар бар болған. Бұл олардың сөздерінің негізсіз екендігін көрсетеді.

Нәбилер және Расулдардан кейбірлері кейбірлерінен үстемірек болады. Аллаһу та'ала Құран кәрімде «Бақара» сүресінің 253-ші аятында «Бұл пайғамбарлардың бір тобын оларға берген ерекшеліктерімізбен басқаларынан үстем қылдық...» деген. Сүләми «Хақаиқ» кітабында былай деп жазды: Сәһл (рахимәһуллаһ) айтқан, пайғамбарлардың кейбірлерінің кейбірлерінен үстем болуы марифет (Аллаһты тану) және таат (ізгі амал) тұрғысынан. Жүнәйд Бағдади (рахимәһуллаһ) тәмйиз (хақты ажырату) және сырды сақтау тұрғысынан деді. Кейбір ғалымдар жомарттық және көркем мінез тұрғысынан, ал кейбірлері жұмсақтық пен өзіне тән ерекшелігінен деген. Бірақ, пайғамбарлар туралы «мына тұрғыдан қасиетті» деп нақтылап шектеп айтуға болмайды. [Аманатты сақтау, сыдқ (адалдық), тәблиғ (дінге шақыру), әділеттік, исмет (күнә істемеу), фәтанат (зеректік), әмнул азл (пайғамбарлықтан босатылмау) сипаттарының барлық пайғамбарларда бар екендігіне сену керек.] Өйткені, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) былай деген: «Пайғамбарларды бір-бірінен ажыратып отырмаңдар!» Алайда, біз пайғамбарымыздың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) үстемірек екендігін білеміз. Себебі, Оның басқа пайғамбарлардан үстем екендігі насспен, яғни аяти карималар және хадис шәрифтер арқылы бекітілген. Хадис шәрифте былай хабар берілген: «Мен Адам ұлдарының сәйидімін, мақтанғаным емес!», «Мен бұрын және кейін келгендердің ең қадірлісімін, мақтанып жатқан жоқпын!» Хазреті Мұхаммед (алейһи минәссалауати әфдалуһа уә минаттахияту әкмәлуһа) хатәмун нәбиин [соңғы пайғамбар ретінде] және сәйидил мурсәлин [барлық пайғамбарлардың ең үстемі ретінде] әлемдерге қамқорлық және қиямет күнінің шапағатшысы етіп жіберілген. Бұл ерекшелік аяти каримамен бекітілген. Аллаһу та'ала [«Ахзаб» сүресінің 40-шы аятында] «Мұхаммед араларыңдағы еркектердің ешқайсысының әкесі емес. Бірақ, ол Аллаһтың расулы және пайғамбарлардың соңғысы» және [«Әнбия» сүресінің 107-ші аятында] «Ей, Расулым! Сені тек қана әлемдерге қамқорлық ретінде жібердік!» делінген. [«Мәктубат аудармасы» кітабының 44-ші хатын оқыңыз!]

Мұхаммед алейһиссалам күллі адамзатқа және жындарға пайғамбар болып жіберілді. Оның діні келуімен басқа барлық діндердің үкімі жойылды. Оған Құран кәрім түскенде басқа сәмауи кітаптардың да үкімдері жойылды. [Бұл кітаптар одан бұрын адамдар тарапынан өзгертіліп, бұзылған еді. Қазіргі таңда түп нұсқа Турат пен Інжіл жоқ. Бар болса да күші жойылғандықтан мақбұл емес.] Оның жіберілуімен пайғамбарлық тоқтады. Одан кейін пайғамбар келмейді. Оның дінге шақыруынан өзге барлық шақырулар мәрдуд, яғни қабыл болмайды. Өйткені, Ислам діні Ол пайғамбар келуімен және Онің тірі кезінде кемелге жеткізлген. Бұл жайлы [«Маида» сүресінің 3-ші аятында] «Бүгін сендердің діндеріңді кемелдендірдім» делінген.

«Көркем мінезді толықтыру үшін жіберілдім» деген хадис шәриф те осыны көрсетіп тұрған айқын дәлел. Олай болса, кемелге жеткен істің үстіне тағы сөз сөйлеу нұқсандық болмақ. Күмәнсіз кімде-кім Оған бағынудан бастартса және Оның дінінің үкімдерін өзіне қажетті деп санамай, мән бермейтін болса, шайтанның досы және Рахманның дұшпанына айналады. Ондай адам зындық (сырты мұсылман, іші кәпір) және мүлхид (діннен шыққан) саналады. Аллаһу та'ала оларды қор қылсын! Ондай адамдарда таңғажайып құбылыстар байқалса, олар керемет емес. Ондай адамдарда пайда болатын таңғажайып жағдайлар мәкр [айла] және истидраж [тұзақ] деп аталады. Бір нәрсені жақсылап біліп алу керек: Аллаһу та'ала егер бір құлының бүкіл тілектерін орындап, қалағанының бәрін беріп жатса, бұл берілгендер тіпті таңғажайып құбылыстар болса да, ол құлдың Аллаһу та'ала алдында сүйікті құл екендігін көрсетпейді. Бұлар кейбір құлдарына сый мен жақсылық ретінде берілсе, кейбірлеріне истидраж, яғни Құдайдың тұзағы ретінде беріледі. Аллаһу та'ала [«Араф» сүресінің 182-ші аятында] «...Оларды дәреже-дәреже төмен түсіреміз. Олар оны сезбейді» деген.

[«Саадати Әбәдия» кітабының 747-ші бетінде былай жазылған:

Сәйид Абдулхаким бин Мұстафа (рахметуллаһи алейһ) бір хатында былай деген:

Уаридат-и илаһияның  [Құдайдың бүкіл істері] барлығы Аллаһу та'аланың әдетінің шеңбері ішінде пайда болуда. Яғни Аллаһу та'ала барлық нәрсені белгілі бір себепке байлап жаратуда. Бұл себептерге іс атқара алатындай әсер, күш берген. Бұл күштерге табиғат күштері, физика, химия және биология заңдылықтары дейміз. Іс атқаруымыз, бір нәрсеге қолжеткізуіміз үшін сол істің себептеріне жүгінуіміз қажет. Мысалы, бидай пайда болуы үшін топырақты жұмсарту, дән егу, егінді жинау қажет. Адамдардың бүкіл іс-әрекеттері Аллаһу та'аланың осы әдетінің аясында пайда болады. Аллаһу та'ала сүйікті адамдарына жақсылық, сый-сияпат болсын деп, ал азғын дұшпандарын алдау үшін оларға «Таңғажайып құбылыс» ретінде, яғни өз әдетін бұзып, себепсіз нәрселер жаратып береді. [Әр адамда нәпіс бар. Нәпіс – Аллаһтың дұшпаны болып, үнемі жамандық істегісі келеді, Исламды ұстанғысы келмейді. Ислам дініне бағынған адамдардың нәпістері тазарып, дұшпандықтары қалмайды. Ал аштық шеккен, басынан қиыншылық өткізген кәпірлердің нәпістері әлсірейді. Жамандық жасай алмай қалады. Сондықтан, әулиелерде және діні жоқ монахтарда таңғажайып құбылыстар көрінеді.]

1) Пайғамбарлардан (алейһимуссалам), Олар пәк болғандықтан, Аллаһтың әдетінен тыс және құдіреті ішінде ақыл алмайтын құбылыстар пайда болады. Ол «Мұғжиза» деп аталады. Әр бір пайғамбардың (салауатуллаһи та'ала алейһим әжмаин) мұғжиза көрсетуі қажет.

2) Әр пайғамбардың (алейһимуссалам) үмбетінің әулиелерінде нәпістерінің жамандықтары қалмағандықтан, әдет тысында пайда болатын нәрселерге «Керемет» делінеді. Ибн Абидин кітабында мүртәдтер жайлы баяндағанда былай дейді: [«Мутәзилә» және «Уаһһаби» секталары кереметке сенбеді. Имам-ул харамәйн және Имам Омар Нәсәфи және көптеген ғұламалар (рахметуллаһи алейһим әжмаин) кереметтің хақ екендігін дәлелдеген.] Әулиелердің керемет көрсетуі қажет емес. Олар өздері де керемет көрсетуді қаламайды. Аллаһу та'аладан ұялады.

3) Үмбет арасында әулие болмағандарда пайда болатын әдет тысындағы құбылыстар «Фәрасат» (Парасат) деп аталады.

4) Фасықтарда (күнәхарларда), күнәсі көп болғандарда пайда болса, «Истидраж» деп аталады. Бұл дәреже-дәреже қадірін, абыройын, иманын түсіру деген сөз.

5) Кәпірлерден пайда болғандар «Сиқыр», яғни «магия» деп аталады.]

Истидраждың мағынасы: Аллаһу та'аланың адамға қалағандарын дүниеде беруі, бұл ол адамның шектен шығуына, қырсықтығы, надандығы және күнәсы артып, бұзылуына, әр уақытта, бәлкім әр сәтте Аллаһу та'аланың дәргейінен алыстап, қамқорлығынан мақұрым қалуына себеп болуы.

Истидраждың түрлері:

1) Мәкір: Аллаһу та'ала [«Араф» сүресінің 99-шы аятында]: «...Зиянға ұшыраған адамдардан өзгесі Аллаһтың уақыт бергеніне сенімді бола алмайды» және [«Нәмл» сүресінің 50-ші аятында]: «Олар сондай қулық жасады. Біз де олардың хабарынсыз қулықтарының жазасын бердік!» деді. Мәкір – біреуді алдау, қулық жасау деген сөз.

2) Кәйд: Аллаһу та'ала [«Араф» сүресінің 183-ші аятында]: «...Сыйлық болып көрінетін опат қылуым және құлдыратуым өте ауыр болмақ!» деді. Бұл мәкір мағынасына жақын.

3) Хыда’: Аллаһу та'ала [«Ниса» сүресінің 142-ші аятында]: «Мұнафықтар Аллаһқа айла жасадық деп ойлайды. Аллаһ олардың айлаларын өздерінің басына салады» және [Бақара» сүресінің 9-шы аятында]: «Олар Аллаһты және мұсылмандарды алдадық деп ойлайды. Алайда олар тек өздерін ғана алдады. Және мұны өздері білмейді» деді. Хыда’ – біреуге күтпеген жерінен зиян тигізу деген сөз.

4) Имла: Аллаһу та'ала [«Али Имран» сүресінің 178-ші аятында]: «Сенбейтіндер, оларға өмір мен уақыт беруімізді өздеріне берілген жақсылық деп ойлаушы болмасын. Біз оларға тек қана күнәлары артсын деп еркіндік бердік» деді. Бұл аяти каримада «нүмли» сөзі «уақыт бердік» дегенді білдіреді.

5) Иһлак: Аллаһу та'ала [«Әнам» сүресінің 44-ші аятында]: «...Соңында оларға берілген рахаттық пен еркіндіктен енді мәз-мейрам болған кездерінде оларды кенеттен бұып алдық» және [«Қасас» сүресінің 39-шы және 40-шы аяттарында Перғауын туралы]: «Ол Перғауын мен әскерлері жер бетінде (Мысырда) хақылары болмаса да тәккәппарланды. Әрі біздің алдымызға қайтып келмейтіндерін ойлады. Біз Перғауынды да, әскерлерін ұстап алып, теңізге тастап жібердік...» деді. Иһлак – көп рет ниғмет ретінде берілген нәрсені соңында азап күйінде жіберіп алдау деген сөз.

Олай болса, бұл аяти каримадан көзделген нәрселерге қолжеткізу бақытқа кенелуге, жетіктік пен қайырға дәлел болмайтындығы аңғарылды.

Керемет пен истидраж арасында айырмашылық мынадай: Керемет иесі, болмысы дене болмаған және құрамы асыл болған кереметпен айналыспайды және онымен мақтанбайды. Керісінше бойынан керемет шықса, бұл жағдайдың истидраж болу уайымымен Аллаһу та'аладан одан сайын қорқа түседі. Оның ашуынан сақтануы одан сайын артады. Яки бұл амалдардың дүниеде жазасы болуы мүмкін деп ойлайды. Бірақ истидраж иесі бұл жағдайды жақсы халдер, жақсы амалдар және сол амалдардың нәтижелері деп ойлайды. Бұлар мәкір, алдау және адастыру емес деуі мүмкін. Өз бойында кемелдік пен үстемдік бар деген қиялмен адамдарға жоғарыдан қарайды. Өзін Аллаһтың азабынан сақпын деп ойлайды. Соңының жаман болуынан қорықпайды. Осы себептен кемел және ұлы ғұламалар «Аллаһу та'аладан алыстағандардың, яғни адасқандардың көбісі керемет көрсету дәрежесінде жермен бір болған» деді.

Күмәнсіз кереметтердің және таңғажайып халдердің пайда болуынан және әртүрлі бәле-жаладан сақтанып қорқып жүргендер, масиуаға көңіл бөлмегендер мәкірге түспейді және Аллаһу та'аладан алыстамайды. Олар – яқин иелері және әлемдердің Раббысының сүйіктілері. Сахих нақылдарда келгені бойынша, Бәлам бин Баура, Бәрсиса және осылар сияқты адамдар кезінде көп ғибадат және ауыр риязат жасау арқылы әртүрлі таңғажайып құбылыстар, кәшф пен керемет иесі болған еді. Алайда бұл жағдайлардың шығуына мақтанып, тәкәппарланды. Осы себептен Аллаһтың мәкіріне ұшырады. Ақыр аяғында ит пен доңыздың дәрежесіне түсіп кетті. [Имам Раббани Ахмед Фаруқи Сәрһәнди (разметуллаһи алейһ) «Мәктубат» кітабының 2-ші томының 92-ші хатында таңғажайып жағдайларды, кереметтерді және әулие болу үшін бұларға қажеттіліктің жоқ екендігін, керемет пен истидраж иелерін қалай ажырату керектігін жазған. Бұл хаттың аудармасы «Саадати Әбәдия» кітабының 749-шы бетінде бар].

Риуаят етілуі бойынша, Перғауын бір замандары Ніл өзенінің қасына келген еді. Ол жүрген кезде Ніл ағып, тоқтаған кезде ағысы да тоқтайтын. Күмәнсіз осы секілді жағдайлар керемет емес. Бұл мәкри илаһи [Аллаһтың айласы]. Бұл иесінің құрдымға кетуіне, Аллаһтан тым алыстауына және мақұрым қалуына себеп болады. [«Бақара» сүресінің 26-шы аяти каримасында]: «...Көбін адастырып, қайтадан сол арқылы көбін хиядатқа түсіреді...» делінген.

Хазреті Иса (салауатуллаһи алә нәбийина уә алейһим) ақыр заманда қияметке жақын аспаннан түсіп, біздің пайғамбарымыздың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) дінімен, яғни ислам дінімен амал етеді. Крестті сындырып, ішкілік пен доңыз етіне тыйым салады. Біздің пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алеми шаһадатта [материалдық әлемде] бүкіл пайғамбарлардан кейін болғанымен, алеми әруахта [рұхтар әлемінде] олардың алғашқысы, біріншісі. Расында Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Адам алейһиссалам су мен топырақ арасында жатқанда мен пайғамбар едім!» деген. Арабша өлең шумағының аудармасы:

Көріністе қаншалықты Адамның ұлы болсам да,

Мен үшін онда әке екенімді көрсететін мағына бар.

Бұл хадис шәрифтің мағынасы мынадай: Аллаһу та'аланың болмысынан басқа ештеңе болмаған шексіз әуелдерде алдымен өз қасиетті болмысына арашысыз жасаған алғашқы көрінісінде барлық нәрсенің негізі алдымен Аллаһу та'аланың затында еді. Бұл дәргейде болмыстардың ақиқаттары Аллаһу та'аланың болмысынан бөлек болмағанындай, бір-бірінен өзгеше де емес еді. Бұл дәргейді «Тәайюни әууәл»  [Болмыстардың негізі] немесе «Хақиқати Мухаммади» деп атайды. Басқа болмыстардың ақиқаттары ол ақиқаттың бөлімдері және түсіндірмелері. Олардың бейнесімен орын алған көріністер ғайып әлемінде сол ақиқаттың бейнесіндегі көріністен тараған. Ол ақиқаттың болмыс бейнесі алдымен рухтар дәрежесінде материясыз асыл зат болып, оны Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) кейде «ақыл», кейде «қалам», кейде «рух» немесе «нұр» деп атаған. Хадис шәрифтерде: «Аллаһу та'ала әуелі ақылды жаратты», «Аллаһу та'ала әуелі қаламды жаратты», «Аллаһу та'ала бәрінен бұрын менің рухымды немесе нұрымды жаратты» делінген. Хадистердің әртүрлі айтылуы болмыстардың өзгешелігіне байланысты. Өйткені алғашқы асыл зат болу дәрежесі бір нәрсенің басқасына қатысты бола алмайды. Басқа ақиқаттардың болмыстық бейнесі сол ақиқаттың болмыстық бейнесіне байланысты. Бұл дәреже-дәреже төменге жайылған. Денелік бейнеде адамзаттың алғашқысы Адам алейһиссалам. Оның бойында адами дене соңына жетіп тоқтады. Адамзаттың ақиқаты – біріншіден қалам дәрежесіндегі әуелгі ақыл еді. Ол материяға енді. Екіншіден, ләухи махфуз дәрежесіндегі нәфси күлли болып, көрініс табады. Үшіншіден, Арштағы мекені шектелген және әр-Рахман есімі қамтыған зат еді. Төртіншіден, күрси мәртебесіндегі әр-Рахим есімін қамтыған зат. Бесіншіден, жетінші көктегі Қоңырқай (Сатурн) аспаны болып, оны әр-Раб есімі қамтыған. Алтыншыдан, алтыншы көктегі Есекқырған (Юпитер) аспаны болып, ол әл-Алим есіміне қауышқан. Адамзаттың ақиқаты, жетіншіден, бесінші көктегі Қызыл жұлдыз (Марс) аспаны болып, онда әл-Қаһһар есімі көрініс тапқан. Сегізіншіден, төртінші көктегі күн жұлдызының аспаны болып, оған әл-Мұхий есімі шағылысқан. Тоғызыншыдан, үшінші көктегі Шолпан (Венера) аспаны болып, ол әл-Мусаууәр есіміне айна болған. Оныншыдан, екінші көктегі Меркурий аспаны және ол әл-Бари есімінің сыры. Одан кейін бірінші көктегі ай жұлдызының аспаны болып, әл-Халиқ есіміне майдан болған. Одан кейінгі болмыстар әлемінде және үш туындыдан әкенің ұрығына барғанда, денелер келіп тағайындалып, ажыратылады. Бұл дәрежелерді «Мәртебе-и истида» деп атайды. Яғни бұл «Мәртебе-и уәдиат» [пайда болу кезеңі] дегені. Әке ұрығынан ана құрсағына өтіп, тұрақтайды. Бұл мәртебені «Мәртебе-и истиқрар» [тұрақтау кезеңі] деп атайды. Аллаһу та'ала [«Әнам» сүресінің 98-ші аятында]: «Сендерді жалғыз бір ғана нәпістен жаратқан Ол» делінген. Ол нәпіс – бүкіл нәпістер. Олар жайлы ана құрсағына орнығу, ата [әке] ұрығында және басқа да аталған мәртебелерде тұрақтау кезеңдері белгіленген.