9 - Зүл-қада, 1442 жыл.
     19 - Маусым, 2021 жыл.   



ТӨРТІНШІ БӨЛІМ

Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хижретінен қайтыс болуына дейін орын алған оқиғалар. Бұл бөлімде екі тарау бар. Бірінші тарауда кітаптарда қай кезде орын алғаны хабарланған мұғжизалар баяндалған. Ал екінші тарауда қай кітаптан алынғаны және уақыты көрсетілмей айтылған оқиғалар баяндалған.

 

БІРІНШІ ТАРАУ:

Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хижретінен қайтыс болуына дейін орын алған және кітаптарда қай кезде орын алғаны хабарланған мұғжизалар.

• Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Меккеден Мәдинаға хижрет етуі (қоныс аударуы) бұйырылған кезде пайғамбарлығы білдірілуінің он төртінші жылы еді. Меккеден жолға шыққан түні құрайш мүшриктері өзара Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) өлтіруге келісіп алды. Түннің ұйқы уақыты келгенде олар Расулуллаһтың есігі алдына жиналып, өлтіру үшін ұйықтағанын күте бастады. Ол түні «Ясин» сүресінің алғашқы аяттары түсті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жерден бір уыс топырақ алды. «Олардың алдарынан бір бөгет және арттарынан бір бөгет жасап, оларды жауып тастадық, енді ештеңе көре алмайды» деген «Ясин» сүресінің 9-шы аятын оларға оқып, қолындағы топырақты бастарына шашып, араларынан өтіп кетті. Олар мүлде көрмеді және байқамады да. Араларынан тек біреуі ғана көріп, мүшриктерге «Мұхаммедті көре алмадыңдар! Ол шығып кетті» деді. Мүшриктер тұрып, бастарындағы және беттеріндегі топырақты сүртті.

• Ол түні Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хазреті Әбу Бәкір Сыддықпен (радиаллаһу анһ) бірге Сәур тауындағы бір үңгірдің алдына келді. Хазреті Әбу Бәкір: «Йа, Расулаллаһ! Үңгірдің ішіне бірінші мен кірейін. Сізге ешқандай зиян келмесін» деді де, ішке кіріп, саусағымен үңгір ішіндегі қабырғаның тесіктерін тексеріп шықты. Үлкен тесік тапты. Ол тесікті тексеру үшін аяғын ішіне кіргізді. Аяғын санына дейін ішіне кіргізіп шығарды. Бір риуаят бойынша, көйлегін жыртып бөлшектеп, сол бөлшектермен тесіктерді бітеді. Бір тесік қалды. Ол тесікті бітеу үшін аяғын қойып еді, аяғын жылан шағып алды. «Йа, Расулаллаһ! Ішке кіріңіз. Сізге орын дайындап қойдым» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) үңгірдің ішіне кіріп демалды. Хазреті Әбу Бәкір Сыддық ол түні жылан шаққаны себебімен аяғының ауруынан қатты қиналды. Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) білдірмеді. Таңертең Расулуллаһ хазреті Әбу Бәкірдің аяғының ісіп кеткенін байқап, «Не болды, ей, Әбу Бәкір?» деп сұрады. «Йа, Расулаллаһ! Түнде жылан шағып алды» деп еді «Маған неге айтпадың?» деді. Хазреті Әбу Бәкір «Сіздің мұңайғаныңызды қаламадым, йа, Расулаллаһ!» деді. Сонда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мүбәрәк қолымен ісіп тұрған жерді сипады, сол сәтте ісік басылып, жазылып кетті.

• Расуллуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) пен хазреті Әбу Бәкір Сыддық (радиаллаһу анһ) үңгірдің ішіне кірген сәтте сол түні үңгірдің алдында ағаш өсіп шықты. Екі жабайы көгершін сол ағаштың үстіне ұя жасап, жұмыртқа басты. Бір өрмекші үңгірдің есігін тормен жапты. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Меккеден кеткенін естіген мүшриктер қаруларын алып, соңынан іздеуге түсті. Үңгірге екі жүз зра немесе бір риуаят бойынша елу зра жақындады. [Бір зра – 48 см]. Араларынан біреуін үңгірге кіріп қарап шығуы үшін жіберді. Ол адам үңгірдің алдына келді де, кері қайтты. «Неге қайтып келдің?» деген сұраққа «Үңгірдің есігін өрмекші тор құрып жауып тастаған және ол жерде екі көгершін бар. Іште ешкім жоқ екенін түсіндім» деді. Мүшриктер үңгірдің алдына қонған екі көгершінді көріп қайтып кеткендіктен Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) ол көгершіндерге қайырлы дұға жасады. Аллаһу та'ала ол көгершіндерге Мәсжид-ул харамнан бір орын нәсіп етті, олар қанша жылдар бойы сонда тұрып көбейді.

• Мүдләж ұлдары тайпасының көсемі Сурака былай айтып берген: «Қауымымның арасында отырған едім. Біреу келіп, «Теңіз жағалауында алыстан келе жатқандардың қарасын көрдім. Олар – Мұхаммед алейһиссалам мен сахабалары болса керек» деді. Мен олар екенін түсіндім. Оған «Олар емес, бәлкім пәлен кісілер шығар. Түйелерін жоғалтып алып, іздеп жүрген болар» дедім. Өзім үйіме кетіп, қызметшіме атымды сыртқа шығарып дайындауын бұйырдым. Найзамды алып, атыма мініп, оларды аңдуға айдадым. Оларға жетіп алдым. Жақындағаным соншалық, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Құран кәрім оқып жатты, соны естіп тұрдым. Артына мүлде қарамайтын, бұрылмайтын. Хазреті Әбу Бәкір Сыддық үздіксіз қарап тұрды. Кенеттен атымның аяқтары қарнына дейін жерге батты. Айқайлап «Сендер мені қарғадыңдар! Дұға етіңдер, құтылайын. Ант етемін, алдымнан шыққанның бәрін кері қайтарамын» дедім. Олар дұға етіп, құтылдым. Оларды аңдуға келгендердің бәрін кері қайтардым.

Риуаят етілуі бойынша, сол кезде Сурака Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Менің қой отарыма кезіккен кездеріңде қойларымның кезкелгенін алыңдар» деді. Сонда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Біз мүшриктердің сыйлықтарын алмаймыз» деді.

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хижрет еткенде жолда Умму Мабәдтің шатырына кірді. Ол Расулуллаһты білмейтін. «Ей, Умму Мабәд! Үйіңде сүт бар ма?» деп сұрады. «Сүт жоқ, қойларым алыста» деді. Шатырда бір қой көріп, «Ал мынау не?» дегенінде «Ол арық, әлсіз қой. Сол үшін отардан қалып қойды» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Рұқсат берсең осы қойыңның сүтін сауайық» деді. Ол «Өздерің біліңдер. Бірақ бұл қой қысыр» деді. Сонда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) қойды өзіне жақындатып, мүбәрәк қолымен қойдың желінін сипап, сауа бастады. Сүттің мол шыққаны соншалық, шатырдағы барлық ыдыстар сүтке толды. Сол сүтті ішті. Кейін тағы бір ыдыс сұрады. Оны да сүтке толтырып, Умму Мабәдке беріп, жолға шығып кетті.

Умму Мабәд былай айтып берген: «Ол қой үйімізде берекетті болғаны соншалық, Әмир-ул мүминин хазреті Омар (радиаллаһу анһ) дәуіріне дейін сол қойдың сүтін таңертең-кешке саудық. Сол жылы бүкіл тайпаларда сүт тапшылығы бар еді».

Әбу Жафәр бин Харир Табари былай риуаят еткен: «Умму Мабәдтің Мабәд есімді мүгедек ұлы бар еді. Расулуллаһтан (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мұғжиза көрген соң ол ұлын Расулуллаһқа апарып, дұға сұрады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) дұға етті, бала сол сәтте жазылып, жүре бастады».

• Замахшәри «Рәбиул Әбрар» атты кітабында былай риуаят еткен: Умму Мабәдтің сіңлісінің ұлы Хиндтен, ол болса Умму Мабәдтен былай жеткізген: «Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) шатырыма кірді. Түнде шатырымда ұйықтап демалды. Оянғанда су сұрады. Мүбәрәк қолдарын жуып, аузын шайқап, суын шатырымның қасындағы бір тікеннің түбіне төкті. Таңертең қарасақ, ол жерден үлкен ағаш өсіп шығыпты. Ірі жемістер салған еді. Жемісінің иісі жұпардай аңқып, шекердей тәтті еді. Ол жемісті аш адам жесе тойып, шөлдеген адам жесе, шөлі қанатын, ауру адам жесе жазылып кететін. Қайғылы адам жесе шаттыққа бөленетін. Ол ағаштың жапырағын жеген түйелер мен қойлар сансыз сүт беретін. Біз ол ағаштың атын «Мүбәрәк ағаш» деп қойдық. Айналамыздағы тайпалар ауруларына беру үшін оның жемісін сұрап келетін. Бір күні сәре уақытында ол ағаштың жемістері төгілгенін, жапырақтары кішірейгенен байқадым. Қатты қорықтым және қынжылдым. Және де естуімше, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) қайтыс болғаны туралы хабар келген екен. Бұл оқиғадан кейін отыз жыл өтіп кетті. Тағы бір күні таңертең сыртқа шығып қарасам, ол ағаш тамырынан бұтақтарына дейін тікен болып кетіп, жемістері жерге төгілген екен. Хазреті Әлидің (кәррәмаллаһу уәжһәһ) шәһид етілгені туралы хабар естідік. Бұл оқиғадан кейін ол ағаш жеміс бермейтін болды. Бірақ жапырақтарын пайдаланатын едік. Бір күні қарасам, ағаштың ішінен таза қан ағып жатты. Жапырақтары солып қалған еді. Мұңайып отырғанымда хазреті Хусейн (радиаллаһу анһ) шәһид етілді деген хабар келді. Одан кейін ол ағаш түбінен қурап, жоқ болып кетті». Замахшәридің айтқанындай, бұл оқиғаның қой оқиғасы секілді мәшһүр болмағаны таңқалдырарлық.

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хижрет жолында Умму Мабәдтің шатырына жеткенінде мүшриктер Оның қай тарапқа кеткенін білмей қалды. Олар сол күні Әбу Қубәйс тауының үстінен бір дауыс естіді. Өлең шумақтары оқылған еді. Бірақ олар дауыс иесін көре алмады. Ол шумақтарда былай делінген еді:

Аллаһу та'ала оларға мол игілік берсін,

Шатырына барды олар Умми Мабәдтің,

Екеуі хижрет етті, Хақ бұйрықпенен,

Бақытқа бөленері ақиқат досының Мұхаммедтің (алейһиссалам)!

 

Меккелік мүшриктер бұл өлеңді естіген соң Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдина тарапына кеткенін аңғарды.

• Хижрет кезінде Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жолда кетіп бара жатқанда Бурәйдә Әсләми өз тайпасының жетпіс адамымен бірге Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдынан шықты. Расулуллаһ оны көргенде есімімен шақырып, «Бәрадә әмруна», яғни жағдайымыз оңалды (рахаттандық) деген мағынаны беретін есіміне ишара етті. «Саламаттыққа жету» мағынасын беретін «Әсләм» тайпасынан екенін білген кезде «Сәллимна», яғни «Саламаттық таптық» деді. Бурәйдә Әслами Расулуллаһтан «Кімсіздер?» деп сұрағанда «Мен Мұхаммед бин Абдуллаһпын және Аллаһу та'аланың Расулымын» деп жауап берді. Сонда Бурәйдә Әсләми бірден «Әшһәду ән лә илаһа иллаллаһ уә әннәкә абдуһу уә расулуһу» деп мұсылман болды. Қасында жетпіс адам да иман абыройына бөленді. Олар Расулуллаһпен (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) бірге жолын жалғастырды. Мәдинаға жетпей бір жерде түнеді. Таңертең Бурәйдә Әсләми: Йа, Расулаллаһ! Мәдинаға байрақсыз кіргеніміз болмайды» деп сәлдесін шешіп, ағытып, найзаның ұшына байлап қойды. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдында ұстап жүрді. Мәдинаға солай кірді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм): «Ей, Бурәйдә! Менен кейін Хорасан қалаларынан Зұлқарнайн құрған Мәрв қаласына барасың. Сол жерде қайтыс боласың. Қиямет күні шығыс елінің көсемі боласың» деді. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) айтқанындай болды. Бурәйдә (радиаллаһу анһ) бір соғыста Мәрв қаласына барды да, сол жерде қайтыс болды. Хадис ғалымдарының айтуынша, қалалар туралы айтылған хадис шәрифтердің ең сенімдісі – Бурәйдә (радиаллаһу анһ) хадисі. Бурәйдәнің (радиаллаһу анһ) қабірі Хаким ибн Амр Ғаффардың қабірі қасында. Хаким ибн Амр Ғаффари – Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сахабасы. Ол Мәрв қаласында әмір және қазы болған. Хижреттің елуінші жылы қайтыс болды. Ал Бурәйдә (радиаллаһу анһ) хижреттің алпысыншы жылы қайтыс болды.

• Салман Фариси (радиаллаһу анһ) мұсылман болудан бұрын көптеген монахтармен сұхбаттасып, көптеген патриархтарға қызмет еткен болатын. Олардың әрбірі өмірінің соңында басқа монахқа баруын өсиет еткен. Соңғы монахының қайтыс болуы жақындағанда ол «Сізден кейін кімге барайын?» деп сұрады. Монах: «Қазіргі таңда жер жүзінде сұхбатын тыңдайтын және саған қайыр келтіретін ешкімді білмеймін. Бірақ ақыр заман пайғамбарының келер уақыты жақындап қалды! Ол пайғамбар Ибраһим алейһиссаламның дінін ұстанады. Ол екі тастақ жер арасында және құрма ағашы мол жерде болады. Екі жауырыны арасында пайғамбарлық мөрі болады. Сыйлықты қабыл алады. Садақаны қабылдамайды» деді. Салман Фариси (радиаллаһу анһ) сол өсиет бойынша Арабстанға жолға шықты. Сөйтіп Мәдинаға жетті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинаға хижрет еткенде Қубада тұрақтаған кезде Салман Фариси (радиаллаһу анһ) өзімен біраз заттар алып, Расулуллаһтың алдына шықты. Апарған нәрселерін «Бұл – садақа» деп ұсынды. Расулуллаһ сахабаларына «Сендер жеңдер» деп өзі жемеді. Салман Фариси ішінен «Белгілердің бірі мәлім болды» деді. Одан кейінгісін өзі былай айтып берген: «Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Қубадан Мәдинаға келгенде тағы біраз нәрселер алып алдына шықтым. «Бұл – сыйлық» деп едім, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сахабаларымен бірге сол сыйлықты жеді. Өз-өзіме «Екінші белгі де көрінді» дедім. Кейін тағы бір рет алдына шықтым. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Бақи» мазарында сахабаларының бірінің жаназасында еді. Үстінде рида және изардан тұратын көйлек бар еді. Мен пайғамбарлық мөрін көрмек болып жақынырақ тұрдым. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) менің пайғамбарлық мөрді көруім үшін мүбәрәк иығынан ридасын түсірді. Пайғамбарлық мөрді көрдім. Дәл монахтың маған сипаттағанындай еді. Еркімнен тыс иіліп пайғамбарлық мөрді сүйдім де, жылап жібердім. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мені алдына шақырды. Барып отырдым да, басымнан өткен оқиғалардың бәрін жеке-жеке айтып бердім. Оған қатты ұнап, сахабалардың да естуін қалады.

• Салман Фариси (радиаллаһу анһ) бір яһудидің қызметінде құл еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Салман Фарисиге «Қожайыныңа айт, белгілі бір өтемге сені азат етсін» деді. Салман Фариси (радиаллаһу анһ) қожайынына әбден жалынды. Сонда яһуди оны үш жүз құрма ағашын отырғызуы және қырық қайя күміс, яғни төрт мың дирхам күміс беруі шартымен азат ететінін айтты. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сахабаларына «Бауырларың Салманға көмектесіңдер» деді. Сахабалардың әрбірі қолынан келгенше көмектесіп, үш жүз құрма көшетін жинады. Кейін Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Ей, Салман! Бұларды отырғызатын жерлерді қазып дайындап қой да, маған хабар бер» деді. Шұңқырлар қазып дайындап қойды. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) өз мүбәрәк қолымен құрма көшеттерін отырғызды. Салман Фариси (радиаллаһу анһ) ант етіп, «Жаным құдіретінде болған Аллаһу та'аланың хаққы үшін айтайын, ол құрма ағаштарының бәрі түгелдей өсіп кетті» деді. Кейін бір сахаба Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жұмыртқа көлеміндей таза алтын әкелді. Бір кен орнынан тапқан екен. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Салман Фарисиді (радиаллаһу анһ) шақырып, «Мынаны алып, азат етілуіңе талап етілген құнды өте» деді. «Йа, Расулаллаһ! Мойнымда қырық қайя (төрт мың дирхам) қарыз бар, бұл жеткіліксіз ғой» дегенінде «Аллаһу та'ала сенің қарызыңды осымен өтейді» деді.

Басқа бір риуаятта хабар берілгені бойынша, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жұмыртқа көлеміндей алтынды мүбәрәк тіліне тигізді де, «Мына алтынмен қарызыңды өте» деді. Салман Фариси (радиаллаһу анһ) алтынды яһудиге алып барды. Өлшеген кезде салмағы тура қырық қайя шықты. Одан кем де, артық та емес еді.

• Салман Фариси (радиаллаһу анһ) иманға келу бақытына бөленгенде Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) оның не айтып жатқанын түсіну үшін парсы тілін білетін аудармашы іздеді. Парсы және араб тілдерін білетін бір яһуди табылды. Салман Фариси (радиаллаһу анһ) Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мақтап, яһуди қауымын жамандаған еді. Яһуди оның сөздеріне қасарсып, «Бұл адам сіздерге дұшпан, жаман сөздер айтып жатыр» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) таңқалып, «Бұл парсы кісі бізді қинауға келген екен ғой» деді. Сол сәтте Жәбрейіл алейһиссалам келіп, Салман Фарисидің (радиаллаһу анһ) не айтқанын хабарлады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) яһудиге Салман Фарисидің (радиаллаһу анһ) не дегенін түгел айтып берді. Яһуди «Йа, Мұхаммед, сен оның тілін біледі екенсің, мені неге шақырдың?» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Білмейтін едім. Бірақ Жәбрейіл алейһиссалам келіп үйретті» деп жауаптады. Яһуди «Ей, Мұхаммед! Бұған дейін саған сенбейтінмін. Енді сенің Аллаһтың Расулы екеніңді түсіндім. Әшһәду әллә илаһа иллаллаһ уә әннәкә Расулуллаһ» деп мұсылман болды. Одан кейін Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Жәбрейіл алейһиссаламға Салманға араб тілін үйретуін сұрады. Жәбрейіл алейһиссалам «Көзін жұмып, аузын ашсын» деп еді, ол солай жасады. Аузының суын оның аузына салды. Сол сәтте Салман Фариси (радиаллаһу анһ) арабша сөйлей бастады.

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Қусва атты түйесіне мініп, Мәдинаға келгенде жолдағы әр ауданның халқы және әр тайпа түйесінің тізгінін ұстап, бізге қонақ болсаңыз деп жалынды. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Түйенің тізгінін ұстамаңдар, ол тоқтайтын жерді өзі біледі» деді. Ақыр соңында түйе кейіннен мешіт құрылған жерге тоқтап, сонда шөкті. Ол жер Сәһл және Суһәйл есімді екі жетімнің мүлкі еді. Түйе шөккен жерінде біраз тұрақтады. Кейін оңына және солына қарап, орнынан тұрып, тағы біраз жүрді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) түйенің тізгінін жіберіп, босатқан болатын. Кейін түйе бірінші шөккен жеріне қарап, қайтадан сол жерге келді де, сонда шөкті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) түйеден түсті. Әбу Әйюб әл-Ансари Халид бин Зәйд (радиаллаһу анһ) түйенің үстіндегі заттарды өз үйіне апарды. Кейіннен түйенің шөккен жері екі жетімнен сатып алынып, ол жерде Мәсжид-и Нәби құрылды. [Халид бин Зәйд Әбу Әйюб әл-Ансари – хижри 50-ші жылы Суфйан бин Ауф қолбасшылығындағы әскермен бірге Стамбұлға келіп, сонда қайтыс болған ұлы сахаба. Оның жерленген жері «Әйюб Сұлтан ауданы» деп аталады].

«Шәрәф-ул-Мустафа» атты кітапта былай жазылған: «Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинада Мәсжид-и Нәбиді салып жатқанда хазреті Әбу Бәкірге (радиаллаһу анһ) «Бізге мынадай бірнеше тірек қажет» деді. Хазреті Әбу Бәкір (радиаллаһу анһ) Меккеде ондай тіректер бір үйде бар. Әттең, осында болғанда ғой» деді. Сонда Расулуллаһ «Мұнда болуын қалайсың ба?» деп сұрады. «Иә, қалаймын» деген соң Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) дұға етті. Аллаһу та'ала ол тіректерге қанат берді. Олар Мәдинаға ұшып келіп, қажетті жеріне орналасты».

Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинаға кіргенде Мәдинаның әйелдері мен балалары қуанып, шаттанып мына өлеңді оқыған болатын:

Уида төбелерінен ай туды үстімізге,

Хаққа шақырған сайын шүкір қажет болды бізге.

 

Әнәстің (радиаллаһу анһ) риуаят еткені бойынша, Бәни Нәжжар күңдері келіп, дабыл қағып, мына өлеңді оқыған еді:

Біз Бәни Нәжжар күңдеріміз,

Мұхаммед неткен керемет көрші.

 

• Мүминдердің анасы Сафия (радиаллаһу анһа) былай айтып берген: «Әкем Хуяй бин Ахтабтың және көкем Әбу Ясир бин Ахтабтың балалары арасында мен ең сүйікті бала едім. Олардың қасына барған сайын мені жақсы көріп сүйетін. Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хижреті кезінде Оның Қубада тұрақтағаны туралы хабар келген күні әкем мен көкем таңертең ерте Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) көруге кетті. Кешке қайтты. Өте шаршаған және мұңды көрінді. Тіпті жүруге қиналды. Күндегідей олардың қасына бардым. Өте мұңды және қайғылы болуы себебімен маған мүлде қарамады. Көкем әкеме «Әлгі кісі сол адам ба?» деп сұрады. Әкем «Иә, уаллаһи сол адам» деді. Көкем «Сен оны танисың ба және анықтай аласың ба?» деген сұрағына әкем «Иә, уаллаһи анықтай аламын» деді. Кейін көкем әкеме қарап «Көңіліңде не бар?» деп сұрап еді, әкем «Дүниеде сүрген өмірім бойы дұшпандық бар!» деп жауаптады».

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинаға хижрет етпей тұрып Мәдина халқы Абдуллаһ бин Сәлулді өзіне көсем қылып тағайындаған болатын. Оған гауһартаспен безендірілген тәж берген еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинаға келгенде Мәдина халқы толықтай Оған құрмет пен қошемет көрсете бастап, Оған бағынды. Ибн Сәлул бір бұрышта қадірсіз болып қалды. Ешкім оған мән бермейтін болды. Сонда ол Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) өлтіруге немесе қиыншылық беруге кірісті. Бір күні яһудилер оның қасына жиналды. Осы мәселе бойынша біраз жоспарлар құрды. Олар Ләбид бин Асымнан көмек сұрады. Ләбид «Пәлен ауданда Хайрә есімді кәрі әйел бар. Сиқыр жасаудың шыңына шыққан. Оны табыңдар» деді. Олар сол әйелді тауып, оған он қайя (мың дирхам) алтын және он орам мата берді. «Егер Мұхаммедтің көзің құртсаң, саған тағы көп зат береміз» деді. Кемпір көгершін балапанына ине батырып, жіптерді түйіндеп, көгершін балапанына орады. Мәдинаның сыртындағы бір қираған құдықтың ішіне салып, бетін жауып тастады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) науқастанып қалды. Дене мүшелері әрекет ете алмайтын болды. Әр түрлі дәрілер берілгенімен, ешқайсысы пайдасын тигізбеді. Бұл жағдай тоғыз күнге созылды. Кейін Жәбрейіл алейһиссалам келіп, жағдайды хабарлады. Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сол жерге алып барды. Құдықты ашып, көгершінді шығарды. Бірақ жіп түйіндерін ағыту мүмкін болмады. Жәбрейіл алейһиссалам Муаууизәтәйн [Құл әузу (Фәлақ, Нас)] сүрелерін түсірді. «Йа, Мұхаммед (алейһиссалам)! Осы сүрелерді сол түйіндерге оқы» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сүрелерді оқи бастады. Әр аятын оқығанда түйіндердің біреуі ағытылып, инелердің бірі шыға бастады. Сүрелерді толық оқығанда түйіндер де толықтай ағытылды. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) аурудан толықтай құтылып жазылды. Кейін әлгі малғұндарды шақырып, оларды жазғырды. Мәдина халқы оларға сондай ауыр жаза бергені соншалық, бәрі құрып кетті.

• Аммар бин Хузәймә былай айтып берген: «Әус және Хазрәж тайпалары арасында Әбу Амирден артық Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мақтайтын ешкім жоқ еді. Өйткені ол яһудилер арасында көп болған және олардан Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сипаттарын естіген болатын. Олар пайғамбардың хижрет ететін жері Мәдина екенін айтқан еді. Сонымен қатар ол дін іздеп Шамға барған болатын. Ол жақта да яһудилерден және насранилерден Расулуллаһтың қасиеттерін, келбетін және мінез-құлқын естіген еді. Ақыр соңында Мәдинаға қайтып, сонда орналасты. Жүн шапан киіп, діндарлық ұстанымда жүретін. Әрдайым ханиф жолын ұстанатынын айтатын. Ол Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жіберілуін күтіп жүрді. Ақырында Расулуллаһқа Меккеде пайғамбарлығы білдірілгенде ол бұл хабарды естіді. Бірақ Меккеге бармады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинаға хижрет еткен кезде Әбу Амирдың ішіне көре алмаушылық пен қарсылық кірді. Расулуллаһқа барып: «Ей, Мұхаммед! Немен пайғамбар болдың?» деп сұрады. Ол «Ханиф діні бойынша» деп жауаптағанда «Сен бұл дінге басқа нәрселер араластырғансың» деді. Расулуллаһ: «Мен бұл дінді айқын және таза күйде алып келдім. Яһуди мен насрани ғалымдарының менің қасиеттерімді саған хабарлауы қайда қалды?» деді. Әбу Амир: «Сен ол адам емессің» деді. Расулуллаһ «Өтірік айтасың» дегенінде «Өтірік айтқан адам өз елінен сүргінге ұшырап, ғаріп болсын» деді. Ол бұл сөзімен Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Меккеден Мәдинаға келуін меңзеген еді. Сонда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Кім өтірік айтса, солай болсын» деді. Кейін Әбу Амир Меккеге барып, мүшриктерге қосылды. Мекке жаулап алынғанда Таифке қашты. Таиф халқы мұсылман болғанда Шамға кетті. Ол жақта отанынан қуылған және жалғыз өзі қалған күйде өліп тынды».

• Ислам дінінен бұрын Шамда Ибн Хәйябан есімді бір яһуди бар еді. Ол яһуди Мәдинаға келіп орналасты. Бәни Қурайза тайпасына қосылып жүретін. Ол тайпадан біреу былай деген еді: «Ол сияқты әдептері мен шарттарына сай намаз оқитын адам көрген емеспін. Тапшылық болған кезде жаңбыр дұғасына оған баратын едік. Бізге садақа беруімізді бұйыратын. Садақа берген соң дұға ететін. Біз ол жерден кетпей тұрып-ақ жаңбыр жауа бастайтын. Қайтыс болуы жақындап, жақында дүниемен қош айтысатынын түсінгенде бізге өсиет ретінде: «Ей, яһуди жамағаты! Мен ниғметі мол Шам қаласын тастап, тапшылық болып жатқан Мәдина қаласына келіп, бұл жерді өзіме неліктен отан қылғанымды білесіңдер ме?! Мұнда келуімнің себебі мынау: Илаһи кітаптарда оқығаным және түсінгенім бойынша ақыр заман пайғамбарының келуі жақындап қалды. Бұл қала Оның хижрет ететін мекені болады. Оның діні осында күшейеді. Оған қызмет ету және бағыну абыройымен қадірленемін, Оған иман келтіріп, адасушылықтан арылып, хидаятқа бөленемін деп үміттенемін. Бірақ анық түсінгенім бойынша, бұл мүмкіндік маған нәсіп болмады! Өмірім ол шаққа жетпеді! Абай болыңдар, ғапіл болмаңдар! Надандық пен қырсықтық жолына түсіп қалмаңдар! Ол пайғамбардың келетін уақыты жақындады. Оған иман келтіруге жарысыңдар. Оған иман келтіріп, бағынып, хидаятқа бөленіп, адасушылықтан құтылыңдар! Ол өзіне қарсы шыққандарды өлтіреді, әйелдері мен балаларын тұтқынға алады. Бұл жағдай Оған мойынсұнуларыңа бөгет болмасын. Өйткені Оған осылай істеу бұйырылған» деді». Уақыты келді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Бәни Қурайза тайпасын қоршап алды. Олардың арасында Ибн Хәйябанның өсиетін естігендері: «Ей, Қурайза ұлдары! Ол – Ибн Хәйябан хабар берген пайғамбар» десті. Басқалары «Жоқ, ол емес» десті. Бірақ өсиетті естіген ынсаптылар «Уаллаһи, сол адам» деп дереу қамалдан төмен түсіп, иман келтірді. Сөйтіп жандарын, малдарын және жанұяларын құтқарды.

• Руфаа бин Рафи (радиаллаһу анһ) былай айтып берген: «Бәдір соғысында бауырым Халлад бин Рафимен бірге түйе тайлағына мінгесіп отырған едік. Түйеміз Рауха деген жерге жеткенде шаршап қалды. Бауырым: «Йа, Раббым! Егер мына түйе бізді қайтадан Мәдинаға апаратын болса, оны құрбандыққа шаламын» деді. Біз сондай жағдайда тұрғанымызда Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм)  шыға келгенін көрдік. Біздің қиналғанымызды көріп, бізден су сұрады. Берген едік, мүбәрәк аузын шайқады да, дәрет алып, суын бір ыдысқа жинады. Кейін біз түйенің аузын ашып тұрдық, Ол сол суды құйды. Кейін басына, мойнына, кеудесіне және құйрығына шашты. Бізге «Мініңдер!» деді де, өзі кетіп қалды. Біз түйеге мініп, Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жетіп алдық. Сапарда ол түйе шауып жүрді. Бәдір соғысынан қайтып, Мәдинаға жеткенде түйеміз қайтадан шөгіп қалды. Бауырым оны сойып, етін кедейлерге таратты.

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Бәдір соғысында мүбәрәк қолымен «Мына жерде пәлен адам, мына жерде пәлен кісі өлтіріледі» деп белгілі бір жерлерді көрсетті. Дәл айтқанындай кімнің қайда өлтірілетінін көрсеткен болса, сол жерде өлтірілді.

Әмир-ул-мүминин хазреті Омар (радиаллаһу анһ) айтқан: «Расулуллаһты пайғамбар ретінде жіберген Аллаһу та'алаға ант етіп айтамын, кімнің қайда өлтірілетінін көрсеткен болса, дәл сол жерде өлтірілді».

• Бәдір соғысында мүшриктерден бір топ жастар соғысқа бармаған болатын. Түнде айдың жарығында бір-бірімен сөйлесіп, әңгімелесіп, өлең оқып отырған еді. Сол кезде кенеттен бір дауыс естіді. Бірнеше шумақ өлең оқылып «Ханиф жамағаты жеңіске жетті» деді. Олар дауыс шыққан жерге барып еді, ешкімді көре алмады. Қатты қорқып, қайтып кетті. Хижрға (қағбаның қасына) келді. Ол жақта бір топ қария отырған болатын. Болған оқиғаны оларға айтып берді. Қариялар «Егер айтқандарың рас болса, Мұхаммед жеңіске жетті. Өйткені Мұхаммед пен оның сахабаларын ханиф дейді» десті. Бірнеше ай өтті. Бәдір соғысында мүшриктердің жеңілгені, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мүшриктерге қарсы жеңіске жеткені туралы хабар келді.

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Меккеден хижрет еткенде Уқба бин Муайт мынадай мағынада екі шумақ өлең оқыды: «Ей, Қусваға мініп, бізден айрылған адам! Біраздан соң атымның үстінде мені қасыңда көресің. Найзамды сендерге оқтап, қандарыңмен былғаймын. Ал қылышым сендерді бөлшектейді».

Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) бұл өлеңді естігенде «Йа, Раббым! Оны етбетімен құлат, қояншық болып қалсын» деп қарғады. Бәдір соғысында оның аты үркіп, игере алмай қалды. Сахабалардың бірі оны тұтқынға алып, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдына алып келді. Ол мойнының шабылуын бұйырды.

• Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Бәдір соғысына Асхаби Талут санындай, яғни үш жүз он үш сахабамен бірге шықты. [Асхаби Бәдірдің есімдері «Жалиат-ул-әкдар» кітабында жазулы. Бұл кітапты «Хақиқат кітап үйі» басып шығарған]. Оларға былай дұға етті: «Аллаһым, олар жалаң аяқ, олардың жүрулеріне көмектесе көр. Киімдері жоқ, оларды киіндіре көр. Олар аш, қарындарын тойдыра көр». Олардың ешқайсысы олжасыз қайтпады. Бәрінің қарны тоқ, киіммен және бір-екі түйеден алып қайтты.

Әмир-ул мүминин Омар (радиаллаһу анһ) былай деген: «Мағынасы: «Ол тайпа жақында тарап кетеді және арттарына қарап қашады» деген [Қамәр сүресінің 45-ші] аяти каримасы түскенде бұл «Һәзимәт-и жәм» [жаппай жеңіліс] дегеннің не екенін ойланып жүрген едім. Бәдір соғысында Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сауытын киерде осы аятты оқығанын естідім. Сол кезде аяттың қай оқиғаға ишара беріп тұрғанын түсіндім».

• Бәдір соғысынан бір түн бұрын Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) әскерін сондай ұйқы басты, тұрмақ болса да тұра алмады. Зүбәйрдің (радиаллаһу анһ) айтқанындай «Тұруға қанша тырыссақ та, қалауымызсыз құлап ұйықтаған едік». Сахабалардың бәрі осындай жағдайда еді. Руфаа бин Рафидың айтуынша «Ол түні ұйқы басқаны соншалық, ихтилам болып қалдым, ғұсыл алдым. Мүшриктердің әскері Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жақындау жерде түнеген еді. Бірақ қорыққандарынан бастарын көтере алмаған еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Аммар бин Ясер мен Ибн Мәсудті (радиаллаһу анһума) мүшриктер жайлы хабар әкелуге жіберді. Олар барып хабар әкелді. «Йа, Расулаллаһ! Құрайштықтарды сондай үрей мен қорқыныш басқан, егер аттары дауыс шығарса, аттарының басына ұрып жатыр» деді».

• Әмир-ул мүминин Әли (радиаллаһу анһ) Бәдір соғысы болған күні Бәдір құдығынан су тартып жатқан еді. Ол былай айтып берген: «Кенеттен өте қатты жел есті. Ондай қатты жел көрген емеспін. Біраздан кейін тағы қатты бір жел өтті. Алдыңғысынан да қатты еді. Үшінші кез тағы бір жел соғып өтті. Бірінші жел – Жәбрейіл алейһиссаламның желі еді. Қасында мың періште бар еді. Екінші жел – Микаил алейһиссалам және қасындағы мың періште өткен кезде көтерілген жел еді. Үшінші жел – Исрафил алейһиссалам қасындағы мың періштемен өткен кезде шыққан жел еді. Микаил алейһиссалам Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) оң жағына барып тұрды. Әбу Бәкір Сыддық (радиаллаһу анһ) та сонда еді. Исрафил алейһиссалам сол жағына тұрды. Мен де сонда тұрдым.

• Ибн Аббас (радиаллаһу анһума) былай риуаят еткен: «Ансар сахабалардың бірі Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдына келіп: «Йа, Расулаллаһ! Бір мүшриктің артынан түстім. Қадам басып үлгермедім, басымның үстінде қамшының дауысын және атын жылдам шапқызған мүшриктің дауысын естідім. Бір қарасам, етбетімен құлаған екен» деді. Расулуллаһ оған «Ол періште еді, аспаннан көмектесуге түскен болатын» деп жауаптады. Сол күні Әбу Бурда (радиаллаһу анһ) та Расулуллаһтың алдына үш кесілген бас әкелді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) разы болып, «Оң қолың әрдайым жеңіске жетсін» деп дұға етті. Әбу Бурда «Йа, Расулаллаһ! Мына бастардың екеуін мен шаптым, үшінші басты ақ киімді, сұлу жүзді бір жігіт шапты, мен алдым» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Бұл инаят-и Раббани және медед-и асумани, Аллаһу та'аладан келген жәрдем ғой» деді. Көптеген адамның «Құрайыш мүшриктерінен Бәдір соғысы күні кімге шабуылдасақ, қылышпен ұрмай-ақ бастары шабылып түсетін» дегені риуаят етілген».

• Бәдір соғысында мүшриктер жеңіліс тапты. Бәдірден қашып, Меккеге қайтқанда араларындағы Әбу Суфян бин Харбтен Әбу Ләһәб соғыстың мән-жайын сұрады. Ол «Ей, Әбу Ләһәб! Жауларымыз қаруланып алған. Қайда шабуылдаса ойран етіп жатыр. Олардың қасында аспан мен жердің арасында ақ тәнді және күшті аттарға мінген адамдар көрдім. Біздің оларға қарсы төтеп беруге еш шамамыз жетпеді» деді.

• Ибн Аббастың (радиаллаһу анһума) риуаят етуі бойынша, Бәни Ғифар тайпасынан біреу айтып берген: «Мен және көкемнің ұлы жақында мұсылман болған едік. Бәдір соғысында бір қырға шығып, соғысты бақылап қарап, күтіп тұрдық. Қай тарап жеңіп жатса, соларға қосылып, олжа алмақшы болдық. Кенеттен үстімізден бұлт өтті. Бұлттың ішінен аттың кісінеген дауыстарын естідік. Сол кезде біреу «Алға, ей, Хайзум» деді. Қорқыныштан көкемнің ұлы өлді. Менің де жүрегім жарыла жаздады». Хайзум – Жәбрейіл алейһиссаламның атының есімі.

• Бәдір соғысында Әбул Йуср Ка’б бин Амр (радиаллаһу анһ) Аббас бин Абдулмутталибті (радиаллаһу анһ) тұтқынға алған болатын. Алайда ол өзі өте арық, ал Аббас бин Абдулмутталиб ірі денелі еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Қалай тұтқынға алдың?» деп сұрағанда «Маған айбатты және күшті біреу көмектесті. Оған дейін оны көрген емеспін, кейіннен де көрмедім» деп жауап берді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Саған бір періште көмектескен екен» деді.

• Расулуллаһтың көкесі Аббас бин Абдулмутталиб (радиаллаһу анһ) Бәдір соғысында мұсылмандардың қолына тұтқынға түсті. Өзінде жиырма қайя, яғни екі мың дирхам алтын бар еді. Мүшриктерге жұмсау үшін әкелген екен. Өйткені олардың әрбірі он мүшрикті тойдыруды мойнына алған болатын. Ол да осы міндетті мойнына алғандардың бірі еді. Соғыста тойдыру реті оған әлі келмеген еді. Ол өзі былай айтып берген: «Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) ол алтындарды менен алғанда «Йа, Мұхаммед! Тұтқыннан құтылуым үшін сол алтындарды өтемім ретінде есепке ал!» дедім. Ол «Жауыма жәрдем ретінде әкелгенің өтеміңе қосылмайды. Өтем құны ретінде басқа зат бересің» деді. Сонда мен «Йа, Мұхаммед! Онда түгім қалмайды ғой, өмір бойы қайыршы болып жүрейін бе?» деп зарландым. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Маған қарсы соғысқа шыққанда «Егер басыма қиындық келсе, мына алтындар саған, Абдуллаһқа, Фазылға және Қусамға керек болады» деп түн ортасында әйелің Умму Фазылға берген алтындарың не болды?» деді. «Сен оны қайдан білесің?» деп сұрағанымда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Маған Аллаһу та'ала білдірді» деді. Мұны естіген соң мен «Сен шынымен де пайғамбарсың. Өйткені ол алтындарды Умму Фазылға бергенімді Аллаһта басқа ешкім білмейтін. Мен куәлік етемін, Аллаһтан өзге тәңір жоқ және Сен Оның Расулысың» дедім».

• Укаша бин Михсан (радиаллаһу анһ) Бәдір соғысында жаумен шайқасып жатқанда қылышы екіге бөлініп сынып қалды. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) оның қолына бір ағаш бұтағын ұстатып, «Мынамен шайқас» деді. Ол ағаш бұтағын қолына алып, сілтей бастағанында мықты қылышқа айналды. Бүкіл соғыстарда сол қылышпен шайқасты. Ол қылышты мүртәдтерге қарсы соғыста шәһид етілген күнге дейін қолданды. Ол қылышты «Аун» (илаһи көмек) деп атаған болатын.

• Бәдір соғысында Умайя бин Халәф хазреті Хабибті (радиаллаһу анһ) қылышпен ұрып, қолын иығынан шапты. Кейін Хабиб (радиаллаһу анһ) Умайя бин Халәфті өлтірді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хазреті Хабибтің қолын орнына қойды. Аллаһу та'ала саулық беріп, қолы сауығып кетті.

• Бәдір соғысында Қатада бин Нуманның (радиаллаһу анһ) көзіне бір зат тиіп, көзін шығарды. Көзі бетіне салбырап қалды. Қауымы «Оны кесіп тастайық, бірақ алдымен Расулуллаһтан (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сұрап, ақылдасып көрейік» десті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Қатаданы (радиаллаһу анһ) шақырды. Бетінде салбырап тұрған көзін орнына қойып, мүбәрәк қолымен сипады, көзі жазылып кетті. Тіпті адамдар қай көзінің шыққанын ажырата алмай қалды.

• Саиб бин Хубәйс (радиаллаһу анһ) әмир-ул мүминин Омар бин Хаттаб (радиаллаһу анһ) заманында былай айтып берген: «Уаллаһи мені Бәдір соғысында ешкім тұтқынға алмады. Бірақ Құрайш мүшриктерімен бірге мен де қашқан едім. Ақ тәнді, ұзын бойлы, әдемі атқа мінген біреу ауамен маған жетіп алып, мені ұстап алып байлады. Абдуррахман бин Ауф (радиаллаһу анһ) келіп менің байланғанымды көрді. «Мынаны кім байлады?» деп айқайлап сұрап еді, ешкім жауап бермеді. Кейін мені Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдына алып барды. Расулуллаһ менен «Сені кім ұстап алды, ей, Әбу Хубәйс?» деп сұрады. Жағдайды айтқым келмегендіктен «Білмеймін» дей салдым. Сонда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Сені періштелердің бірі ұстап алды» деді. Кейін Абдуррахман бин Ауфқа «Тұтқыныңды алып кет» деді. Сол сөз еш есімнен шықпады. Бірақ мұсылман болуым кешікті, соңында мұсылман болдым».

• Бәдір оқиғасы өткен соң Умәйр бин Уәһб әл-Жуһами мен Сауфан бин Умәйя екеуі бір күні Бәдір соғысындағы жеңілістері туралы сөйлесіп отырған еді. Умәйр бин Уәһбтің ұлы сол соғыста тұтқынға түскен болатын. Сауфан «Жағдайымыз қиындады» деді. Умәйр бин Уәһб «Дұрыс айтасың, бұдан кейін өмір сүрудің мәні қалмады. Егер қарыздарым болмаса және бала-шағамның қиналып қалатынынан қорықпасам, Мұхаммедті өлтіруге Мәдинаға барар едім. Өйткені Мұхаммед Мәдина базарында жалғыз өзі жүріп, бәрімен сөйлесіп жүреді екен. Сондай-ақ ұлым сонда тұтқында болғандықтан, себебім де бар» деді. Мұны естіген Сауфан «Қарыздарыңды мен өтейін. Бала-шағаңның күнкөрісін де мен қамтамасыз етейін. Сен осы істі атқарсаң болғаны» деді. Сөйтіп екеуі осылай келісті. Сауфан Умәйрдің жолына бар дайындығын әзірлеп, қылышын да өткірлеп беріп, у қосылған су берді. Умәйр «Бұл сыр арамызда қалсын. Ешкім біліп қоймасын» деп ескерткен соң Мәдинаға жолға шықты. Мәдинаға жеткенде мешіттің алдында атынан түсіп, байлап, қылышын асынды. Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) бармақ болып жүре бастады. Сол сәтте әмир-ул мүминин Омар бин Хаттаб (радиаллаһу анһ) бір жамағатпен бірге отырған еді. Умәйрді көре сала «Ана итті ұстаңдар! Ол Аллаһтың дұшпаны. Бәдір соғысында қауымын бізге қарсы соғысуға шақырған осы. Біздің әскеріміздің аз екенін қауымына хабар берген еді» деді. Сөйтіп ол ұсталып қалды. Хазреті Омар Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдына барып, жағдайды айтып берді. Расулуллаһ «Оны алып келіңдер» деп бұйырды. Хазреті Омар бір қолымен Умәйрдің қылышының бауын мойнына тағып байлады да, қатты ұстап тұрды. Екінші қолымен қылыштың сабын ұстады. Осылай Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдына шығарды. Ансар сахабалардың кейбірлеріне «Расулуллаһтың алдында отырыңдар, мынаның шабуылдауына бөгет болыңдар» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) бұл жағдайды көріп: «Ей, Омар, оны босат» деді. Кейін «Жақында, ей, Умәйр! Неге келдің?» деп сұрады. Ол «Балам тұтқынға түсті, соған келдім» деп жауаптады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Шыныңды айт, шындықты айтпайынша құтыла алмайсың» деді. Ол қайтадан тұтқынға түскен баласына келгенін айтты. Сонда Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Сауфан бин Умәйямен отырып, Бәдір соғысында жеңілгендеріңді сөйлеспедіңдер ме? Ол сенің қарызыңды және жанұяңның күнкөрісін мойнына алып, сен мен өлтіру үшін келмедің бе? Сен мені өлтіруге келдің! Бірақ Аллаһу та'ала сені мақсатыңа жеткізбеді» деді. Умәйр мұны естігенде ақиқатты түсінді де «Сен Аллаһу та'аланың Расулысың. Осы күнге дейін надандығымнан саған қарсы болған едім. Өйткені бұл мәселені Сауфан екеумізден басқа ешкім білмейді. Мұны саған тек қана Аллаһу та'ала хабар берді және маған мұсылман болу абыройын нәсіп етті» деп мұсылман болды. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Бауырларыңа исламның үкімдерін және Құран кәрімді үйретіңдер» деп бұйырды. Умәйр біраз уақыттан соң Меккеге қайтуға рұқсат сұрады. Меккеге қайтқан соң көптеген адам ол арқылы мұсылман болып қадірленді.

• Харис бин Әби Дырар Бәдір соғысында тұтқынға түскен жақындарын құнын төлеп тұтқыннан босату мақсатымен бірнеше түйе және бір күң сатып алып, Мәдинаға келді. Жолда түйелері мен күңін бір жерге тығып қойды да, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) алдына құр қол шықты. «Өтем ретінде не алып келдің?» деп сұрап еді «Ештеңе әкелмедім» деп жауаптады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Пәлен жерге тығып қойған түйелерің мен күңін не болды?» дегенінде Харис бірден калима-и шаһадат айтып мұсылман болды. Өйткені түйелер мен күңді тығып қойғанын өзінен басқа ешкім білмейтін еді. Ол «Менің қасымда ешкім жоқ еді және менен бұрын да ешкім келмеді» деді.

• Қаббас бин Әшям әл-Кәнани (радиаллаһу анһ) былай айтып берді: «Бәдір соғысында мүшриктер тарапында едім. Мұсылмандардың аз болуы және біздің әскеріміздің, атты әскеріміздің көптігі әлі көз алдымда. Біздің әскеріміздің қайда қарасам да әрқайсысы қашып жатқанын көргенде ішімнен өз-өзіме: «Мұндайды көрген емеспін. Соғыстан тек әйелдер ғана қашады» дедім. Кейін мен де қашып Меккеге қайттым. Біраз уақыт өткен соң көңілімде исламға деген қызығушылық пайда болды. «Мәдинаға барып, Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) нені уағыздап жүргенін, қандай сенімге шақырғанын көрейін» деп ойладым. Мәдинаға барғанда жолдағы адамдардан Расулуллаһтың қайда екенін сұрадым, олар «Әне, мешіттің көлеңкесінде сахабаларымен отыр» деп көрсетіп жіберді. Жақындап, сәлем бердім және сахабалардың арасында Оны таныдым. Маған «Ей, Қаббас! Сен Бәдір соғысында «Мен мұндайды көрген емеспін, соғыстан тек әйелдер ғана қашады» деген адам емессің бе?» деді. Мұны естіген мен «Куәлік етемін, сен Аллаһтың Расулысың. Өйткені ол сөзді мен тілмен айтпадым, тек ішімнен ғана ойладым, бұл ешкімге айтпаған сырым еді. Егер сен Аллаһу та'аланың Расулы болмасаң, жүректегі сырды біле алмас едің» дедім. Оның мүбәрәк қолын ұстап, ант беріп, мұсылман болдым».

• Асма бинти Мәруан есімді әйел Бәни Умәйя бин Зәйд әулетінен еді. Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) үнемі қиыншылық беріп, жүрген жерінде мұсылмандарды жамандап жүретін. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Бәдір соғысына кеткен кезде ол малғұн исламды жамандайтын өлең оқыған болатын. Умәйр бин Ади әл-Хутами (радиаллаһу анһ) көзі соқыр болуы себебімен соғысқа бара алмай, Мәдинада қалған еді. Ол өлеңдерді естіген еді. Сөйтіп «Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Мәдинаға қайтқанда Асма бинти Мәруанды өлтіремін» деп Аллаһ атымен ант етті. Расулуллаһ Мәдинаға қайтқан кезде Умәйр түннің бір уағында Асма бинти Мәруанның үйіне барып, ішке кірді. Балалары айналасында ұйықтап жатқан еді. Емшегі кіші баласының аузында тұрған күйі ұйықтап жатты. Баланы шетке тартып, қылышын Асманың көкірегіне қойып басқан кезде, қылыш тесіп өтті. Таң намазын Расулуллаһпен (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) бірге оқыды. Расулуллаһ оған қарап: «Ей, Умәйр! Мәруанның қызын өлтірдің бе?» деп сұрады. Ол «Иә, ей, Расулаллаһ!» деп жауаптады. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мүбәрәк жүзін сахабаларына қаратып «Аллаһу та'алаға және Расулына сырттай көмектесуге тырысқан адам көргілерің келсе, Умәйр бин Адиге қараңдар» деді. Хазреті Омар (радиаллаһу анһ) «Түнін ғибадатпен өткізетін әлгі соқыр ма?» деп сұрап еді, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Соқыр деме, ол көреді» деді.

• Дасур бин Харис бин Мухариб Бәни Харис және Бәни Саләбә тайпасынан шыққан бір топ адаммен Мәдина айналасындағы жерлерді басып алу үшін шабуылға кірісті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) төрт жүз елу адамдық күшпен оларға қарсы Мәдинадан шабуылдады. Бәни Саләбә тайпасынан бір кісі Расулуллаһтың алдына келіп, мұсылман болды. Кейін «Йа, Расулаллаһ! Олардың сізге қарсы соғысуға батылдығы жетпейді» деді. Расулуллаһ олардың орналасқан жерін біліп алды. Сонда барған кезде бәрі заттарын тауға жасырып, қашып кеткен еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Заәмр» деген жерге қарай аттанып, үш күн сонда қалды. Төртінші күні бір қажеттілікпен сахабалардың арасынан кеткен болатын. Жаңбыр жауып кетіп, шапаны су болды. Кептіру үшін шешіп, өзі бір ағаштың түбіне отырды. Сол маңайдағы ауылдық тұрғындар тауда Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жалғыз жүргенін көріп, Дасур бин Хариске хабар берді. Ол қылышын алып, Расулуллаһқа жақындап, «Сені менің қолымнан кім құтқара алады?» деді. Расулуллаһ «Аллаһу та'ала құтқарады» деді. Сол сәтте Жәбрейіл алейһиссалам келіп, Дасурдың көкірегіне соққы беріп, жерге құлатты, қылышы жерге түсті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Дасурдың қылышын алып, «Сені менің қолымнан кім құтқарады?» деді. Дасур «Ешкім құтқара алмайды» деп, калима-и шаһадат айтып, мұсылман болды. Ендігәрі соғысуға мүлде әскер жинамайтынына сөз берді.

• Ухуд соғысында ислам әскері қиын сәттерін бастан кешіп жатқанда мүшрик Убәй бин Халәф атқа мініп, Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) қарай айдап, «Егер бүгін сен аман қалсаң, онда мен аман қалмайын» деп шабуылдаған еді. Расулуллаһ Харис бин Самәһ пен Суһәйл бин Ханифтың ортасында тұрған еді. Убәй бин Халәф шабуыл жасады. Мусаб бин Умәйр өз денесімен Расулуллаһты жапты. Убәй бин Халәф найзамен Мусаб бин Умәйрді ұрып шәһид етті. Суһәйл бин Ханифтың қолында сынған найза бар еді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сынған найзаны алып, Убәй бин Халәфтің қолтығының астына ұрды. Сонда Убәй бин Халәф атын бұрып, қаша жөнелді. Қауымының арасына сиырдай мөңіреп кірді. Әбу Суфян «Тікен жарасындай кішкентай жарақат үшін сонша бақырғаның не?» деді. Убәй бин Халәф «Мені найзамен кім ұрғанын білесің бе? Мені Мұхаммед ұрды. Бүгін маған Меккеде «Сенің менің қолымда құрып кетуіңе аз қалды» деген болатын. Оның осы соққысынан өлетінімді түсіндім. Мен бұл жарақаттан аман қалмаймын. Менің бұл жарақаттан көрген азабымды бүкіл Хижаз халқына бөлістірсе, бәрі өлер еді» деді. Кейін бақырып, зарлап, жаны тозаққа кетті.

• Яһуди ғалымдарынан Мыхрық есімді атақты адам бар еді. Мал-мүлкі, құрма бақшалары өте көп болып, санауға келмейтін еді. Бірақ өз діндерін жақсы көруі, өз дәстүрлеріне үйреніп қалуы, қауымына бауыр басуы және олардың кінәлауынан қорқуы себебімен мұсылман болудан мақұрым қалған болатын. Ухуд соғысы болған күн жексенбі еді. Мыхрық яһудилерге: «Бүгін Мұхаммедке көмектесу сендерге міндет екенін біліңдер!» деді. Олар «Бүгін жексенбі ғой» деп еді, Мыхрық: «Бұдан былай жексенбі күнінің үкімі жойылды» деді. Кейін өзі дереу қаруланып, Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) қасына барып, соғысқа қатысты. Қауымына: «Егер бүгін мені өлтіретін болса, онда бүкіл мал-мүлкім Мұхаммедтікі (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) екенін біліңдер» деп өсиет еткен болатын. Соңында Мыхрық өлтірілді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Яһудилердің ең қайырлысы – Мыхрық» деді. Бүкіл мал-мүлкін алып, Мәдинада садақа қылып таратты.

• Сахабалар арасында Қазман есімді біреу бар еді. Сахабалар Ухуд соғысына кеткенде ол Мәдинада қалып, соғысқа қатыспаған болатын. Әйелдер «Сенің бізден айырмашылығын жоқ» дегенде намыстанып, соғысқа барып қатысты. Мүшриктермен қайсарлықпен шайқасып, бар күш-жігерімен соғысты. Оның бұл жағдайын Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хабар бергенде «Ол тозақтық» деді. Сахабалар аң-таң болды. Қазман өз-өзіне «Қашқаннан өлгенім артық» деп жатқан еді. Шайқасқаны соншалық, мүшриктердің жеті адамын өлтірді. Өзі де көп жерінен жараланды. Сахабалардың кейбірі оның жаралы күйде шайқасып жатқанын көріп «Шәһидтік мәртебе құтты болсын, ей, Қазман!» деді. Сонда Қазман жауап ретінде: «Ант етемін, мен дін үшін соғысып жатқаным жоқ. Құрайш бізді жеңіп, құрма бақшаларымызды басып алуынан қорыққаным үшін соғысып жатырмын» деді. Алған жарақаттары қатты ауырғаны соншалық, қылышын кеудесіне басып, өз-өзін өлтірді. Кейбір сахабалар оның жағдайын білмегендіктен Расулуллаһқа «Қазман мүшриктердің жеті адамын өлтіріп, шәһид болды» деді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Аллаһу та'ала қалағанын істейді» деді. Кейін Қазманның шынайы жағдайын айтып беріп: «Куәлік етемін, мен Аллаһу та'аланың Расулымын» деді. Кейін сахабаларға қарап: «Аллаһу та'ала бұл дінді фажир (күнәһар) адамдармен де әлбетте күшейтеді» деді.

• Мусаб бин Умәйр (радиаллаһу анһ) Ухуд соғысында мухажирлердің туын көтерді. Ол күні Ибн Қамиә оны Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) деп ойлап қалды. Қылышпен ұрып, оң қолын шауып түсірді. Мусаб бин Умәйр (радиаллаһу анһ) туды сол қолына алып «Мұхаммед (алейһиссалам) тек пайғамбар ғана...» деген [Али Имран сүресінің 144-ші] аяти кариманы оқыды. Ибн Қамиә аттың үстінде еді. Қайтып келіп, қылышпен тағы ұрып сол қолын да шауып түсірді. Мусаб бин Умәйр (радиаллаһу анһ) туды білектерімен қысып ұстап, жерге түсірмеді. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) туды хазреті Әлиге (радиаллаһу анһ) бергенше солай ұстады.

• Сахабалардан Ханзала бин Әби Амир (радиаллаһу анһ) Жәмилә бинти Абдуллаһ ибн Әби Сәлулге үйленген еді. Сол алғашқы неке түнінде Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сахабалармен Ухуд соғысына кеткен болатын. Ханзалаға (радиаллаһу анһ) «Бұл түні келіншегіңмен бірге бол» деген еді. Ол түні Ханзала (радиаллаһу анһ) таң намазын оқып, Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жетіп алайын деп жолға шықпақшы еді. Шығарында келіншегі етегіне жабысып, қылует талап етті. Бірақ алдын ала жақындарына хабар беріп, төрт адамны куә ретінде дайындады. Ханзала (радиаллаһу анһ) онымен бірге болды. Ғұсыл алуы керек болды. Бірақ соғысқа жете алмаудан және жиһадтан мақұрым қалудан қорқып, ғұсыл құйынуға уақыт таппай, қаруланып жолға шығып кетті. Ухудқа барып, Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) жеткен кезінде әскер соғысу үшін сапқа түзелген еді. Соғыс басталып кетіп, жауға қарсы ауыр шайқас болды. Сахабалардың біразы шәһид болды. Ханзала (радиаллаһу анһ) Әбу Суфян бин Харбпен жекпе-жек шықты. Әбу Суфянның атына соққы беріп, оны аттан жерге құлатты да, бірден кеудесіне шығып отырып алды. Өлтіретін кезінде Әбу Суфян «Ей, құрайштықтар, мен Әбу Суфян бин Харбпын» деп көмек сұрады. Адамдар келіп оны құтқарды. Ханзала (радиаллаһу анһ) шайқасуды жалғастырып, мүшриктердің көбін өлтірді. Соңында оны шәһид етті. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) сахабалармен мүшриктерді жеңіп, соғыс біткенде таудың етегіне қарай қарады. «Ана жаққа қараңдар, кім бар? Онда періштелер күміс леген әкеліп, жаңбыр суымен оған ғұсыл алғызып жатыр» деді. Әбу Усәйд Саид (радиаллаһу анһ) былай деген: «Мен сонда барып қарадым. Ханзала шәһид болып жатқан еді және басынан су тамшылап тұрды. Бұл жағдайды Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) хабарладым. Сонда оның жағдайын сұратқызу үшін келіншегіне адам жіберді. Жұбайы «Соғысқа кетерде ғұсыл құйынуы қажет еді. Ол «Үлгермей қаламын» деп ғұсыл құйынбай кетіп қалды» деді. Жұбайынан тағы: «Неліктен онымен қосылатын кезіңде куәгерлер қолдандың?» деп сұрады. Ол: «Түсімде аспаннан есік ашылғанын көрдім. Ханзала (радиаллаһу анһ) ол есіктен ішке кірді, есік жабылды. Мен Ханзала шәһид болатынын түсіндім, сол себепті куәгерлер қолдандым» деді».

• Харис бин Самма (радиаллаһу анһ) былай айтып берген: «Ухуд соғысында Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) Ухуд тауында еді. Менен «Абдуррахман бин Ауфты көрдің бе?» деп сұрады. Мен «Көрдім, йа, Расулаллаһ, таудан төмен түсті. Бір топ мүшрик оны қоршап алды. Оған көмектескім келді. Сізді көріп, қасыңызға келдім» дедім. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) «Оған періштелер көмектесіп жатыр, мүшриктермен соғысып жатыр» деді. Бұларды естіген соң кері қайтып, Абдуррахман бин Ауфқа бардым. Барсам, мүшриктердің жеті адамының өлісі жерде жатқан еді. «Лайым жеңіске жет! Бұларды сен өлтірдің бе?» деп сұрадым. Ол «Мына екеуін мен өлтірдім, қалғандарын біреу өлтірді. Бірақ мен ол адамды мүлде танымаймын» деп жауап берді. Ол осылай жауап бергенде мен өз-өзіме «Рас айттыңыз, йа, Расулаллаһ!» дедім.

• Ухуд соғысында мұсылмандардың қиналған кездерінде Қатада бин Нуман (радиаллаһу анһ) Расулуллаһтың (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) мүлде қасынан айрылмады. Көзіне соққы келіп, көзі шықты. Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) көзін орнына салды. Көзі жазылып, бұрынғыдан жақсырақ көре бастады. Риуаяттардың көбінде осылай хабарланған. Бірақ бір риуаятта бұл оқиғаның Бәдір соғысында болғандығы хабарланған. Оны кітапта баяндаған едік.

• Әмир-ул мүминин Әли (радиаллаһу анһ) былай айтып берген: «Ухуд соғысында ислам әскері жайылып кеткенде «Назар аударыңдар, хабар саламын! Мұхаммед өлтірілді» деген дауыс естідім. Өлтірілгендердің арасына қарадым, Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) таба алмадым. «Уаллаһи Расулуллаһ өлтірілмеді, Ол ешқашан қашпайды. Аллаһу та'ала бізге ашуланып, Оны арамыздан алып қойды. Маған өлгенше соғысудан жақсырақ іс-амал жоқ. Расулуллаһтың жамалы болмаса, дүниеге еш қарамаймын» дедім. Кейін қылышымның қынын сындырдым да, соғысып шәһид болуға шешім қабылдадым. Топтасып тұрған мүшриктерге шабуылдадым. Олар бытырап кетті. Қарасам, Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уәсәлләм) олардың арасында екен, Оны қоршап алған екен. Аллаһу та'аланың бұйрығымен періштелер Оны қорғады, мүшриктерден еш зиян келмеген екен».